Η γλωσσική ανάπτυξη των παιδιών συνδέεται άμεσα με την αλληλεπίδρασή τους με το κοινωνικό και πολιτισμικό περιβάλλον, καθώς η γλώσσα αποτελεί κατεξοχήν κοινωνική διαδικασία. Από τα πρώτα κιόλας στάδια της ζωής, η επικοινωνία μεταξύ βρέφους και φροντιστών διαμορφώνει τις βάσεις για την απόκτηση της γλώσσας, μέσα από επαναλαμβανόμενες και κοινωνικά οργανωμένες δραστηριότητες. Οι πολιτισμικές διαφοροποιήσεις,καθώς και η συναισθηματική ανταπόκριση του οικογενειακού περιβάλλοντος επηρεάζουν καθοριστικά τόσο τον ρυθμό όσο και την πορεία της γλωσσικής ανάπτυξης.
Κοινωνική διάσταση της γλωσσικής ανάπτυξης
Η σημαντικότερη κοινωνικο-πολιτισμική θεωρία για τη γλώσσα αναπτύχθηκε από τον ψυχολόγο Lev Vygotsky, ο οποίος υποστήριξε ότι η ανάπτυξη των παιδιών και η γλωσσική τους εμπειρία είναι κοινωνικά προσδιορισμένες και συντελούνται σε ένα οργανωμένο περιβάλλον υπό την καθοδήγηση των ενηλίκων (Lightfoot et al., 2015).
Αντίστοιχα, ο Jerome Bruner (1982) τόνισε ότι η γλώσσα αποτελεί κοινωνική διαδικασία, η οποία αναπτύσσεται μέσα από την αλληλεπίδραση του παιδιού με το περιβάλλον του. Για να μπορέσει το παιδί να χρησιμοποιήσει τη γλώσσα, είναι απαραίτητο να συμμετέχει σε κοινωνικές σχέσεις και επικοινωνιακές πρακτικές που διέπονται από κανόνες χρήσης της.
Οι «διευθετήσεις» και ο ρόλος της αλληλεπίδρασης
Κεντρική έννοια στη θεωρία του Bruner (1982)αποτελούν οι «διευθετήσεις» (formats), δηλαδή κοινωνικά τυποποιημένες και επαναλαμβανόμενες δραστηριότητες που υποστηρίζουν τη γλωσσική ανάπτυξη. Οι διευθετήσεις εμφανίζονται ήδη από τη βρεφική ηλικία, στην επικοινωνία μεταξύ παιδιών και φροντιστών, πριν ακόμη την εμφάνιση της ομιλίας, και λειτουργούν ως γέφυρα από την προγλωσσική επικοινωνία στη γλώσσα.
Τα διευθετημένα γεγονότα εκτυλίσσονται σε έναν μικρόκοσμο άμεσης και συντονισμένης αλληλεπίδρασης μεταξύ ενηλίκων και παιδιών. Συχνά λαμβάνουν τη μορφή παιχνιδιού ή καθημερινών ρουτινών και χαρακτηρίζονται από ενεργή συμμετοχή, ανατροφοδότηση και αμοιβαία ανταπόκριση, όπου κάθε αντίδραση βασίζεται στην προηγούμενη (Bruner, 1982).
Το σύνολο αυτών των αλληλεπιδράσεων και των γονεϊκών πρακτικών ονομάζεται «σύστημα υποστήριξης και απόκτησης της γλώσσας» (ΣΥΑΓ), το οποίο λειτουργεί συμπληρωματικά προς τον έμφυτο μηχανισμό απόκτησης της γλώσσας. Η πρόοδος των παιδιών σχετίζεται με την αυξανόμενη ικανότητά τους να συμμετέχουν ενεργά και αποτελεσματικά στην επικοινωνία.
Ο ρόλος του κοινωνικού περιβάλλοντος
Τα κοινωνικά περιβάλλοντα στα οποία μεγαλώνουν τα παιδιά διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο στην απόκτηση της γλώσσας. Μέσα από την έκθεσή τους σε πρότυπα χρήσης της γλώσσας, τα παιδιά αποκτούν τα απαραίτητα ερεθίσματα για την κατανόηση και την παραγωγή λόγου. Παράλληλα, οι ευκαιρίες για επικοινωνιακή εμπειρία ενισχύουν τα κίνητρα για μάθηση και βελτιώνουν την ικανότητά τους να εκφράζονται (Hoff, 2003).
Ωστόσο, τα γλωσσικά περιβάλλοντα διαφέρουν σημαντικά μεταξύ τους, γεγονός που οδηγεί σε διαφοροποιήσεις τόσο στον ρυθμό όσο και στην πορεία της γλωσσικής ανάπτυξης.
Πολιτισμικές διαφοροποιήσεις στη γλωσσική ανάπτυξη
Οι πολιτισμοί διαφέρουν ως προς τα γλωσσικά πρότυπα και τις επικοινωνιακές πρακτικές που εφαρμόζουν στα μικρά παιδιά. Όπως υποστηρίζει η Hoff (2003), τα διαπολιτισμικά δεδομένα δείχνουν ότι αυτές οι διαφορές επηρεάζουν άμεσα τη γλωσσική ανάπτυξη.
Για παράδειγμα, στη Βόρεια Αμερική η ομιλία των μητέρων προς τα παιδιά εστιάζει κυρίως σε αντικείμενα και περιλαμβάνει περισσότερα ουσιαστικά. Αντίθετα, σε ασιατικές κοινωνίες παρατηρείται μεγαλύτερη χρήση ρημάτων, γεγονός που αντανακλά διαφορετικούς τρόπους αντίληψης και παρουσίασης του κόσμου στα παιδιά (Fernald & Morikawa, 1993).
Επιπλέον, διαφορές εντοπίζονται και στο περιεχόμενο του πρώιμου λεξιλογίου. Παιδιά στην Αργεντινή και την Ιταλία χρησιμοποιούν περισσότερες λέξεις που σχετίζονται με πρόσωπα σε σύγκριση με παιδιά των ΗΠΑ, γεγονός που συνδέεται με τη συχνότερη επαφή με την εκτεταμένη οικογένεια (Bornstein & Cote, 2005).
Ακόμη, σημαντικές διαφοροποιήσεις παρατηρούνται στον βαθμό αλληλεπίδρασης ενηλίκων και παιδιών. Σε ορισμένους πολιτισμούς, όπως στη Βόρεια Αμερική, οι ενήλικες μιλούν στα βρέφη από πολύ νωρίς. Αντίθετα, σε άλλους πολιτισμούς, όπως σε κοινότητες των Μάγια ή των Walpiri, η άμεση επικοινωνία με βρέφη είναι περιορισμένη, καθώς θεωρούνται ακόμη μη κατάλληλοι συνομιλητές (Snow, 1977).
Οι διαφορές αυτές επηρεάζουν και την πορεία της γλωσσικής ανάπτυξης. Σύμφωνα με την Hoff (2003), παιδιά που μεγαλώνουν σε περιβάλλοντα με άμεση γλωσσική αλληλεπίδραση τείνουν να παράγουν νωρίτερα λέξεις, ενώ σε περιβάλλοντα όπου κυριαρχεί η ακρόαση, η ανάπτυξη της ομιλίας μπορεί να καθυστερεί.
Συναισθηματικό κλίμα και γλωσσική εξέλιξη
Η συναισθηματική ανταπόκριση του οικογενειακού περιβάλλοντος αποτελεί επίσης κρίσιμο παράγοντα για τη γλωσσική ανάπτυξη. Η γονεϊκή ζεστασιά και η ευαίσθητη γονική μέριμνα ενισχύουν την εισαγωγή και την εκμάθησηγλωσσών. Αντίθετα, η έκθεση παιδιών σε διάφορες μορφές αντιξοοτήτων, όπως το άγχος ή η κατάθλιψη της μητέρας είναι ιδιαίτερα επιζήμια στην επιτυχή γλωσσική ανάπτυξη. Μάλιστα, σύμφωνα με τους Schwab και Lew-Williams (2020)το στρες της μητέρας συσχετίζεται με αναπτυξιακές καθυστερήσεις σε περιοχές που σχετίζονται με τη γλώσσα
Οι γονείς που βρίσκονται περισσότερο χρόνο με τα παιδιά τους τόσο σωματικά όσο και συναισθηματικά, μπορούν να παρακολουθήσουν πληρέστερα την πορεία ανάπτυξης των παιδιών τους. Παρόλα αυτά απαιτείται όχι μόνο υψηλής ποσότητας, αλλά και ποιότητας αλληλεπίδραση ώστε να ενισχυθεί η γλωσσική ανάπτυξη των παιδιών γλώσσα (Schwab & Lew-Williams, 2020).
Βιβλιογραφία
Bornstein, M.H. and Cote, L.R. (2005) Expressive vocabulary in language learners from two ecological settings in three language communities. Infancy, 7(3), pp. 299–316.
Bruner, J. (1982) The Language of Education. Social Research: An International Quarterly, 49.
Fernald, A., & Morikawa, H. (1993). Κοινά θέματα και πολιτισμικές διακυμάνσεις στην ομιλία των Ιαπώνων και Αμερικανών μητέρων προς τα βρέφη. Child Development, 64 (3), 637–656.
Hoff, E. (2003). The specificity of environmental influence: Socioeconomic status affects early vocabulary development via maternal speech. Child Development, 74(5), 1368–1378.
Lightfoot, C., Cole, M., & Cole, S. R. (2015). Η ανάπτυξη των παιδιών. Gutenberg.
Schwab, J. F., & Lew-Williams, C. (2020). Discontinuity of reference hinders children's learning of new words. Child Development, 91(1), e29–e41.
Snow, C.E., 1977. The development of conversation between mothers and babies. Journal of Child Language, 4(1), pp.1–22.
*Της Κουκουμάκα Ελισάβετ (δασκάλα, συγγραφέας, δημοσιογράφος-επικοινωνιολόγος)
Όλες οι σημαντικές και έκτακτες ειδήσεις σήμερα
Voucher 750€: Βγήκε το Μητρώο Ωφελουμένων - Μάθετε αν είστε μέσα και ξεκινήστε
Αλλαγή νόμου: ΝΕΑ εξ αποστάσεως Πιστοποίηση Η/Υ για Προσλήψεις Εκπαιδευτικών
