Η ηλικία από 2 έως 4 ετών αποτελεί καθοριστική περίοδο για τη γλωσσική εξέλιξη του παιδιού. Σε αυτό το στάδιο παρατηρείται εντυπωσιακή αύξηση του λεξιλογίου, σημαντική πρόοδος στη γραμματική οργάνωση και σταδιακή κατανόηση πιο σύνθετων γλωσσικών δομών. Η σύγχρονη έρευνα δείχνει ότι η γλωσσική ανάπτυξη δεν είναι μόνο αποτέλεσμα βιολογικής ωρίμανσης, αλλά διαμορφώνεται μέσα από τη συνεχή και ποιοτική αλληλεπίδραση με το οικογενειακό περιβάλλον.
Η αλληλεπίδραση γονέα–παιδιού ως παράγοντας ανάπτυξης της γλώσσας
Η απόκτηση της γλώσσας που αρχίζει νωρίς στη βρεφική ηλικία είναι το αποτέλεσμα μιας διαδικασίας αλληλεπίδρασης μεταξύ του προσώπου φροντίδας -που συνήθως είναι η μητέρα- και του παιδιού. Είναι ζωτικής σημασίας για τη γνωστική, συναισθηματική και γλωσσική απόκτηση (Snow, 1977).
Σε πολλούς πολιτισμούς οι γονείς χρησιμοποιούν την «απευθυνόμενη στο βρέφος ομιλία», με υψηλότερο τόνο, έντονο επιτονισμό, σαφή διαχωρισμό προτάσεων και απλοποιημένο λεξιλόγιο. Ο μελωδικός της χαρακτήρας μεταδίδει κυρίως συναισθήματα και ενισχύει την επικοινωνία, ενώ δείχνει φροντίδα και διαθεσιμότητα, συμβάλλοντας στην αίσθηση ασφάλειας (Lightfoot et al., 2015). Η ομιλία αυτή ενισχύει την κοινωνική αλληλεπίδραση και την πρώιμη οικοδόμηση ενός επικοινωνιακού πλαισίου. Στρέφει την προσοχή του παιδιού στη γλώσσα και διευκολύνει την κατανόηση βασικών χαρακτηριστικών της μητρικής γλώσσας (Golinkoff et al., 2015).
Η επικοινωνία και η ανάπτυξη της γλώσσας είναι μια συνεργατική διαδικασία. Για να εκδηλώσει ένα παιδί το κίνητρο για συνεργατική επικοινωνία, θα πρέπει ο γονέας να καταφέρει να προσελκύσει το ενδιαφέρον του. Αυτό επιτυγχάνεται προσαρμόζοντας τη συμπεριφορά του στις επικοινωνιακές ανάγκες του παιδιού, κατανοώντας τα συναισθήματά του, τα ενδιαφέροντά του, τις προθέσεις του και δηλώνοντάς του αποδοχή. Η ευαισθησία του γονέα συνεπάγεται ανταπόκριση συνεπή, χρονικά έγκαιρη και συντονισμένη με τις ενέργειες του παιδιού που έχει θετική επίδραση στην γλωσσική του ανάπτυξη
Η σημασία της ποσότητας του λόγου
Η ποσότητα της γονεϊκής ομιλίας έχει αποδειχθεί ότι επηρεάζει άμεσα τη γλωσσική εξέλιξη. Σύμφωνα με τους Schwab και Lew-Williams (2020), η συχνότητα λεκτικών ερεθισμάτων σχετίζεται με το εύρος του λεξιλογίου και την ταχύτητα επεξεργασίας λέξεων.
Εμβληματική θεωρείται η έρευνα των Hart και Risley (2003), οι οποίοι μελέτησαν τη γλωσσική εμπειρία και αλληλεπίδραση παιδιών ηλικίας έως 3 ετών, ώστε να εντοπίσουν σε τι οφείλονταν διαφορές στην ανάπτυξη του λεξιλογίου τους που ήταν εμφανείς στην ηλικία των 4 ετών. Τα αποτελέσματα έδειξαν πως οι διαφορές αυτές οφείλονταν στην αλληλεπίδραση γονέων-παιδιών και στην ποσότητα των λέξεων που χρησιμοποιούσαν οι γονείς στην καθημερινή τους επικοινωνία και φροντίδα των παιδιών τους. Διαπίστωσαν ότι παιδιά από διαφορετικά κοινωνικοοικονομικά περιβάλλοντα εκτίθενται σε σημαντικά διαφορετικό αριθμό λέξεων ανά ώρα: 616 λέξεις σε οικογένειες που λάμβαναν προνοιακά επιδόματα, 1.251 σε εργατικές οικογένειες και 2.153 σε οικογένειες επαγγελματιών. Η σωρευτική διαφορά αποτυπώθηκε στο λεγόμενο «χάσμα των 30 εκατομμυρίων λέξεων».
Τα δεδομένα αυτά αναδεικνύουν ότι η συχνότητα και η ένταση της λεκτικής αλληλεπίδρασης επηρεάζουν τον ρυθμό εμπλουτισμού του λεξιλογίου. Παράλληλα, η νευροεπιστημονική προσέγγιση υπογραμμίζει ότι η ανάπτυξη του εγκεφάλου ενισχύεται από επαναλαμβανόμενα γλωσσικά ερεθίσματα. Ωστόσο, η παθητική ακρόαση δεν επαρκεί· καθοριστικό ρόλο έχει η ενεργός και αμφίδρομη επικοινωνία (Lightfoot et al., 2015).
Η σημασία της ποιότητας του λόγου
Εξετάζοντας τους μηχανισμούς επιρροής των γονέων στα γλωσσικά περιβάλλοντα και στην ανάπτυξη της γλώσσας, η Hoff (2003) μελέτησε παιδιά ηλικίας δύο ετών σε 33 οικογένειες υψηλής κοινωνικοοικονομικής τάξης και μορφωτικού επιπέδου και 30 μεσαίας τάξης και χαμηλού μορφωτικού επιπέδου. Η μελέτη διήρκησε δέκα εβδομάδες και η παρατήρηση των παιδιών λάμβανε χώρα δύο φορές την εβδομάδα. Οι γλωσσικές εμπειρίες που παρείχαν οι μητέρες μέσω της αλληλεπίδρασης με τα παιδιά τους διέφεραν μεταξύ των δύο ομάδων. Μητέρες υψηλής κοινωνικοοικονομικής τάξης μιλούσαν με περισσότερες και μεγαλύτερες εκφράσεις στα παιδιά. Τα λεξιλόγιά τους ήταν πιο παραγωγικά, πλουσιότερα, με περισσότερους τύπους λέξεων. Οι εκφράσεις τους χαρακτηρίζονταν από μεγαλύτερη γραμματική και συντακτική πολυπλοκότητα. Τα αποτελέσματα έδειξαν πως τα παιδιά υψηλής κοινωνικοοικονομικής τάξης είχαν κατακτήσει συντομότερα μεγαλύτερο εύρος λεξιλογίου, λόγω της ποιότητας της μητρικής ομιλίας. Οι ερευνητές συμπέραναν ότι συγκεκριμένες πτυχές της γλωσσικής ανάπτυξης εξαρτώνται από συγκεκριμένες ιδιότητες της γλωσσικής εμπειρίας και της περιβαλλοντικής ιδιαιτερότητας.
Τι σημαίνουν όλα αυτά για την εκπαίδευση;
Η γλωσσική ανάπτυξη στην προσχολική ηλικία εξαρτάται τόσο από την ποσότητα όσο και από την ποιότητα των λεκτικών ερεθισμάτων που δέχεται το παιδί, καθώς και από την πολυπλοκότητα της γλώσσας με την οποία έρχεται σε επαφή. Ιδιαίτερα σημαντική είναι η ενεργός συμμετοχή του παιδιού στον διάλογο. Επιπλέον, η ανάπτυξη της γλώσσας ενισχύεται μέσα από τις σχέσεις: όταν ο ενήλικας ανταποκρίνεται έγκαιρα, με συνέπεια και συναισθηματική διαθεσιμότητα, το παιδί αισθάνεται ασφαλές, παρακινούμενο να επικοινωνεί και να εξερευνά τη γλώσσα γύρω του. Παρότι όλα τα παιδιά που αναπτύσσονται τυπικά κατακτούν τελικά τη γλώσσα, οι διαφοροποιήσεις στο οικογενειακό γλωσσικό περιβάλλον επηρεάζουν την ταχύτητα, το εύρος και το βάθος της ανάπτυξης.
Για τους εκπαιδευτικούς της προσχολικής αγωγής, η κατανόηση αυτών των παραμέτρων είναι ιδιαίτερα σημαντική. Το σχολείο μπορεί να λειτουργήσει ενισχυτικά ή και αντισταθμιστικά, προσφέροντας πλούσιες, οργανωμένες και ποιοτικές γλωσσικές εμπειρίες σε όλα τα παιδιά.
Της Κουκουμάκα Ελισάβετ (δασκάλα, συγγραφέας, δημοσιογράφος-επικοινωνιολόγος)
Βιβλιογραφία
Golinkoff, R. M., Can, D. D., Soderstrom, M., & Hirsh-Pasek, K. (2015). (Baby)Talk to me: The social context of infant-directed speech and its effects on early language acquisition. Current Directions in Psychological Science, 24(5), 339–344.
Hart, B., & Risley, T. R. (2003). The early catastrophe: The 30 million word gap. American Educator, 27, 4-9.
Hoff, E. (2003). The specificity of environmental influence: Socioeconomic status affects early vocabulary development via maternal speech. Child Development, 74(5), 1368–1378.
Lightfoot, C., Cole, M., & Cole, S. R. (2015). Η ανάπτυξη των παιδιών. Gutenberg.
Schwab, J. F., & Lew-Williams, C. (2020). Discontinuity of reference hinders children's learning of new words. Child Development, 91(1), e29–e41.
Snow, C.E., 1977. The development of conversation between mothers and babies. Journal of Child Language, 4(1), pp.1–22.
Όλες οι σημαντικές και έκτακτες ειδήσεις σήμερα
Τι συμβαίνει στα παιδιά μας; Η μεγάλη δημόσια συζήτηση στο Δημαρχείο Βούλας στις 3 Μαρτίου
Αυτό είναι το πιο υγιεινό ψάρι στον κόσμο: Ξεπερνά τον σολομό στη διατροφική κατάταξη
Voucher 750 ευρώ σε εργαζόμενους του ιδιωτικού τομέα - Ανοίγουν οι αιτήσεις
