Όπως πολλοί γονείς που κατοικούν στη γειτονιά που μεγάλωσαν, έχω κι εγώ παιδί που φοιτά στο Λύκειο από όπου αποφοίτησα. Παρόλο που με πιάνει μια γλυκιά νοσταλγία όταν το επισκέπτομαι, καθώς θυμάμαι τον εαυτό μου στους ίδιους διαδρόμους, στις ίδιες σκάλες και στις ίδιες αίθουσες, δεν σταματώ να παρατηρώ τις διαφορές αλλά και τις ομοιότητες του περιβάλλοντος χώρου. Στη θέση του παλιού πράσινου πίνακα με τις κιμωλίες και το διαρκώς σκονισμένο σφουγγάρι, έχει τοποθετηθεί διαδραστικός πίνακας. Στο πλάι του, νέοι λευκοί πίνακες με μαρκαδόρους. Η εικόνα του Χριστού παρούσα αλλά έχει απομακρυνθεί από το κέντρο του τοίχου, εκείνου που βρίσκεται απέναντι από τους μαθητές, και έχει τοποθετηθεί στην άκρη, πάνω από την οθόνη του υπολογιστή. Στη θέση της ένα μεγάλο ρολόι˙ να μη χάνεται λεπτό από την πολύτιμη διδακτική ώρα. Στην οροφή, ένας βιντεοπροβολέας. Στον άλλον τοίχο ένα κλιματιστικό για τις ζεστές ημέρες των εξετάσεων. Τα ίδια σώματα καλοριφέρ στο πίσω μέρος της αίθουσας κάτω από τις ίδιες κρεμάστρες. Και τέλος τα ίδια θρανία στοιχισμένα σε τέσσερις σειρές με μέτωπο προς την έδρα και τους πολλούς, πλέον, πίνακες. Αν δεν τα καθάριζαν με οινόπνευμα κάθε καλοκαίρι, ίσως έβρισκα και καμία δική μου σημείωση ή το όνομα του αγαπημένου μου συγκροτήματος. Στη μια πλευρά της αίθουσας, στα αριστερά, υπήρχε μία τεράστια τζαμαρία με συρόμενες θύρες αλουμινίου της δεκαετίας του΄70. Αυτός ο γυάλινος τοίχος οδηγούσε σε ένα ωραίο ενιαίο μπαλκόνι με τσιμεντένια παγκάκια, μπαλκόνι που διατρέχει όλες τις αίθουσες του ορόφου και επιτρέπει στους μαθητές των διαφορετικών τμημάτων να συναντιούνται στα διαλείμματα -το ισχυρό σχεδιαστικό αποτύπωμα του αρχιτέκτονα του κτιρίου Αλέξανδρου Τομπάζη. Σήμερα, το μεγάλο αυτό άνοιγμα είναι χτισμένο κατά το ήμισυ του ύψους, έχει κρατηθεί μία μονόφυλλη μπαλκονόπορτα που οδηγεί στο μπαλκόνι και καλύφθηκε το υπόλοιπο άνοιγμα με παράθυρα με πλαίσια αλουμινίου. Σίγουρα είναι πιο ζεστά. Το παλιό όμως ήταν πιο φωτεινό και έδινε την αίσθηση ότι η αίθουσα είχε διαρκή πρόσβαση στο εξωτερικό περιβάλλον.
Παρατηρώντας τις αλλαγές κι ενθυμούμενη παλιές φωτογραφίες από διαφορετικές εποχές σχολικών αιθουσών, εικόνες που έχουμε ακόμη κι από κινηματογραφικές ταινίες, διαπίστωσα ότι τίποτα δεν αλλάζει πέρα από τα εποπτικά μέσα˙ από τον φθαρμένο γεωγραφικό χάρτη, που καθόμασταν και τον παρατηρούσαμε ώρες όταν βαριόμασταν (αλλά τελικά βλέπε-βλέπε τελειώναμε το σχολείο και ξέραμε και πέντε σημεία της Ελλάδας πού είναι, τι σχήμα έχει η πατρίδα μας και πού βρίσκονται οι Κυκλάδες τις οποίες όλοι θέλαμε να επισκεφθούμε σαν τελειώναμε το Λύκειο) περάσαμε στον διαδραστικό πίνακα όπου τα βιβλία που έχουν στα χέρια τους τα παιδιά μπορούν να «ζωντανέψουν»˙ από τις μαθητικές εργασίες που κρέμονταν στους τοίχους, συνθέσεις από κείμενα χειρόγραφα και εικόνες που είχαμε κόψει από περιοδικά -που φθείρονταν με τον χρόνο αλλά τις χαζεύαμε στα διαλείμματα ή τις ζωγραφίζαμε από πάνω ενίοτε-, περάσαμε σε άδειους τοίχους χωρίς ίχνος διακόσμησης ή μαθητικής παρέμβασης, βαμμένους με δήθεν ζωηρά χρώματα για να μην πλήττουν οι μαθητές. Εκπαιδευτικοί και μαθητές έχουν όλες τις σύγχρονες δυνατότητες να παρουσιάσουν εικόνες, βίντεο, διαγράμματα και άλλα οπτικά ερεθίσματα γύρω από το εξεταζόμενο ζήτημα, σε όλα τα μαθήματα, αλλά ο χώρος είναι διαρρυθμισμένος με τον ίδιο ακριβώς τρόπο όπως πριν 30, 40, 50 ή και 100 ακόμη χρόνια. Είναι σαν να μην πέρασαν από την Ελλάδα μεγάλοι παιδαγωγοί, σαν μην έχουμε μελετήσει καμία μοντέρνα ή σύγχρονη παιδαγωγική θεωρία, σαν μην έχει περάσει από τη γη ο Dewey, ο Βruner, o Vigotsky, ο Gardner, ο Freire και ο Freinet, σαν να είμαστε ακόμη στον 19ο αιώνα και τα παιδιά οφείλουν να πηγαίνουν στο σχολείο για να ακούσουν, να παρακολουθήσουν, να αντιγράψουν, να λύσουν ασκήσεις με στόχο να πετύχουν τους διδακτικούς στόχους της απ’έδρας διδασκαλίας. Περισσότερο από όλους τους παραπάνω, αυτός που σίγουρα έζησε και ζει ακόμη είναι ο Johann Friedrich Herbart χωρίς τη βέργα (πάλι καλά δηλαδή).
Πριν την πανδημία, ειδικά στις σχολικές τάξεις των δημοτικών σχολείων και με την επίδραση που άσκησαν τα ΔΕΠΠΣ-ΑΠΣ που ψηφίστηκαν στο γύρισμα του αιώνα, ποικίλες διατάξεις των θρανίων μπορούσε να δει κανείς˙ σε σχήμα Π και σε ομάδες ήταν τα πιο συνηθισμένα. Συχνά μάλιστα η έδρα του δασκάλου έμπαινε στην άκρη της αίθουσας, ακόμη και πίσω από τους μαθητές, μια επιλογή που μαρτυρούσε τον διαφορετικό του ρόλο κατά τη διδασκαλία και τη μάθηση. Αυτή η απομάκρυνση από το παραδοσιακό μοντέλο, που απαντάται πάντοτε στις αίθουσες της δασκαλοκεντρικής διδακτικής πρακτικής, επιτρέπει στους μαθητές να κοιτάζονται, να συνομιλούν, να επικοινωνούν, να αναπτύσσουν συνεργασίες, να πειραματίζονται, να δοκιμάζουν λύσεις. Όλα τα παραπάνω συνιστούν προϋποθέσεις μιας ενεργητικής αναζήτησης της γνώσης, διαδικασία που οδηγεί στην ουσιαστική μάθηση.
Συζητάμε εμείς οι μεγάλοι για τις οθόνες, όπου δαπανούν πολύ χρόνο οι σημερινοί μαθητές. Όταν εγώ ήμουν στην εφηβεία, ο εχθρός ήταν η τηλεόραση και τα ηλεκτρονικά παιχνίδια στα ειδικά καταστήματα. Τόσο η μικρή οθόνη όσο και οι σημερινές digital, υψηλής τεχνολογίας, οθόνες ικανοποιούν την ανάγκη μιας μετωπικής θέασης/παρακολούθησης. Σήμερα προσφέρουν επιπλέον διάδραση, διαρκής επικοινωνία και συνεργατικό παιχνίδι. Πως θα ανταγωνιστεί το σχολικό περιβάλλον αυτή την ποικιλία ερεθισμάτων όταν απαιτεί την παθητική ακρόαση και θέαση κατά το μεγαλύτερο μέρος της σχολικής ημέρας; Τόσο οι σημερινοί όσο και οι παλιοί μαθητές πηγαίνουν στο σχολείο για να συναντηθούν με άλλους συνομηλίκους τους˙ να επικοινωνήσουν, να γελάσουν, να παίξουν. Επιθυμούν να συναντήσουν και τους καθηγητές εκείνους που τους αγαπούν, που δείχνουν διάθεση επικοινωνίας και ενδιαφέρον. Αυτά τα πολύ σημαντικά κίνητρα καταπνίγονται από τη χωροταξία της σχολικής αίθουσας που απομακρύνει το αγαπητό πρόσωπο, τον δάσκαλο, και τον περιορίζει στο ρόλο του πομπού μηνυμάτων και τοποθετηθεί τους φίλους σε κάθετες και οριζόντιες σειρές.
Ας φανταστούμε μία φιλική συνάντηση όπου θέλουμε να ανταλλάξουμε νέα, απόψεις, να λάβουμε και δώσουμε πληροφορίες -πόσες φορές δεν φεύγουμε από μία συνάθροιση κι έχουμε μάθει χίλια πράγματα;- και να κάθονται τα μέλη μιας παρέας ο ένας πίσω από τον άλλον και ο οικοδεσπότης ή η οικοδέσποινα απέναντι. Πραγματικά θα ήταν γελοίο. Αλλά έχει συμβεί. Κατά την περίοδο της Φεουδαρχίας όπου ο ηγεμόνας καθόταν σε υπερυψωμένο σημείο, στο δικό του τραπέζι με επιλεγμένα πρόσωπα ως συνδαιτημόνες, ενώ οι λοιποί καλεσμένοι σε τραπέζια στραμμένα να κοιτάνε εκείνον, παραταγμένοι σε σειρές. Αυτή και μόνο η σύγκριση καταδεικνύει πως στις σχολικές μας τάξεις ούτε πρακτικές συνεργατικής/βιωματικής μάθησης εφαρμόζονται ούτε ακολουθούνται οι αρχές της δημοκρατικής εκπαίδευσης.
Και αναρωτιέμαι ποιος ο λόγος να προχωράμε σε έναν ακόμη εθνικό διάλογο για την παιδεία, όταν αδυνατούμε να υλοποιήσουμε κάτι απλό και ανέξοδο αλλά τόσο ουσιαστικό: να αλλάξουμε τη χωρική οργάνωση των σχολικών αιθουσών και να διαμορφώσουμε χώρους για μια εργαστηριακή, ομαδοσυνεργατική διδακτική προσέγγιση σε όλα τα μαθήματα; Πως θα ήταν αν μελετάγαμε ποίηση καθισμένοι σε κύκλο; Πως θα ήταν να ανακαλύπταμε τον επόμενο μαθηματικό τύπο που προβλέπει η ύλη εργαζόμενοι σε ομάδες;
Αναμφίβολα κάτι τέτοιο απαιτεί προσαρμογή και από τις δύο πλευρές, διδάσκοντες και μαθητές. Προϋποθέτει μείωση της ύλης, καθώς αυτή η διδακτική προσέγγιση θέλει χρόνο. Όμως μια τέτοια επιλογή δεν θα αποφέρει παρά μόνο κέρδη: χαρά και στη διδασκαλία και στη μάθηση, σχέσεις μεταξύ μαθητών αλλά και μεταξύ μαθητών/καθηγητών, διαμόρφωση ενεργών αυριανών πολιτών κι όχι ακροατών/παθητικών δεκτών. Βέβαια είναι κέρδη χωρίς άμεσο οικονομικό όφελος. Μακροπρόθεσμα όμως μια διδακτική προσέγγιση που ενεργοποιεί τη φαντασία, την επινοητικότητα, που καλλιεργεί τη συνεργασία, την αλληλεπίδραση, την προσαρμοστικότητα, διαμορφώνει άτομα που μπορούν να υπηρετήσουν πολύπλευρα την κοινωνική και την οικονομική πρόοδο.
Επομένως, μιας που θα συζητήσουμε, ελπίζουμε όλοι και όλες, για το πως θα φτιάξουμε ένα σχολείο καλύτερο, ας συμβουλευτούμε αρχιτέκτονες, ειδικούς μελετητές επί του θέματος,[1] παιδαγωγούς και καινοτόμους εκπαιδευτικούς και ας προχωρήσουμε σε ουσιαστικές αλλαγές ώστε το σχολείο σήμερα να μην μοιάζει καθόλου με εκείνο των παιδικών μας χρόνων, ούτε των δικών μας μα ούτε και των παππούδων μας.
Δρ. Ίλια Λακίδου
Θεατρολόγος-συγγραφέας
Εργαστηριακό Διδακτικό Προσωπικό
Τμήμα Θεατρικών Σπουδών ΕΚΠΑ
[1]Δ. Γερμανός, «Δημιουργώντας τον χώρο του παιδιού στο σχολείο: η προσέγγιση από την πλευρά του χρήστη και ο παιδαγωγικός σχεδιασμός του χώρου», στο: Τσουκαλά, Κ., Γερμανός, Δ., Γκλούμπου, Α., Κατσαβουνίδου, Γ., Παντελιάδου, Π., Τόμπρου, Π. (επιμ.), Πρακτικά Συνεδρίου «Χώροι για το Παιδί ή Χώροι του Παιδιού; Όταν η συνθήκη αγωγής και εκπαίδευσης τέμνεται με την καθημερινότητα της πόλης», ΑΠΘ, Θεσσαλονίκη 2018, σ.40-59, https://eproceedings.epublishing.ekt.gr/index.php/childspace/article/view/1427 [πρόσβαση 5/02/2026]
Όλες οι σημαντικές και έκτακτες ειδήσεις σήμερα
Voucher 750 ευρώ σε εργαζόμενους του ιδιωτικού τομέα - Ανοίγουν οι αιτήσεις
