στα βαθιά της γεράματα τώρα/ένα πράγμα μονάχα τη νοιάζει/να σημειωθεί στο απουσιολόγιο/ κανονικά όταν λείψει/μην τυχόν κι ο απουσιολόγος/ κάνει τα στραβά μάτια/ και προπάντων μην τυχόν/και δεν αντιληφθεί την απουσία της
(Στάθης Κουτσούνης, Απουσιολόγιο(απόσπασμα), από την ποιητική συλλογή: Στου κανενός τη χώρα, Μεταίχμιο 2020)
Η μοναξιά, η αποξένωση και οι απρόσωπες σχέσεις αποτελούν τρεις αλληλένδετες όψεις μιας ευρύτερης κοινωνικής πραγματικότητας, η οποία εντείνεται στις σύγχρονες αστικές κοινωνίες. Η μοναξιά, η αποξένωση και οι απρόσωπες επαφές δεν εμφανίζονται μόνο σε περιόδους κρίσης ή σε «ευάλωτες» ομάδες, αλλά ολοένα και περισσότερο ως σταθερά χαρακτηριστικά ενός τρόπου ζωής που οργανώνεται γύρω από την ταχύτητα, την πίεση, την αβεβαιότητα και την αποδυνάμωση των κοινωνικών δεσμών.
Και ενώ είμαστε τεχνικά «συνδεδεμένοι» όσο ποτέ, υπαρξιακά είμαστε ολοένα και πιο μόνοι. Η μοναξιά δεν είναι απλώς η απουσία ανθρώπων γύρω μας· είναι η αίσθηση ότι δεν μας βλέπει κανείς ουσιαστικά, ότι η παρουσία μας δεν αφήνει ίχνος και ότι η απουσία μας μπορεί να περάσει απαρατήρητη. Η αποξένωση, από την άλλη, είναι η κοινωνική μορφή αυτής της μοναξιάς: ένα βίωμα απομάκρυνσης από την κοινότητα, από τις σχέσεις που δημιουργούν νόημα, από τα δίκτυα εμπιστοσύνης που κάποτε λειτουργούσαν σαν άτυπο «δίχτυ ασφαλείας». Και οι απρόσωπες σχέσεις - οι σχέσεις που εξαντλούνται στη χρησιμότητα, στα σύντομα μηνύματα και στις αόριστες υποσχέσεις επαφής τού «θα μιλήσουμε κάποια στιγμή» - είναι το έδαφος πάνω στο οποίο μεγαλώνει αυτή η αποξένωση.
Μέσα σε αυτή τη νέα κοινωνική κανονικότητα, εμφανίστηκε στην Κίνα μια εφαρμογή με έναν τίτλο που ξαφνιάζει: «Are You Dead?» (γνωστής και ως «Si le ma / Sileme» ή «Demumu»). Η λειτουργία της είναι απλή: ζητά από τον χρήστη να δηλώνει, κάθε μέρα, ότι είναι καλά. Αν δεν το κάνει για δύο ημέρες, τότε ειδοποιείται ένα πρόσωπο εμπιστοσύνης. Ανταποκρίνεται σε μια πολύ συγκεκριμένη ανάγκη: την ελάχιστη, πρακτική εξασφάλιση ότι ένα άτομο που ζει μόνο του δεν θα μείνει αβοήθητο για ημέρες χωρίς να το αντιληφθεί κανείς. Όμως το πραγματικό βάρος της εφαρμογής δεν βρίσκεται στην καινοτομία της. Βρίσκεται στο γεγονός ότι έγινε αναγκαία. Ότι σε μια εποχή υψηλών ρυθμών ανάπτυξης, έντονης αστικοποίησης και διαρκούς ψηφιακής συνδεσιμότητας, χρειάστηκε να επινοηθεί ένας ψηφιακός μηχανισμός για να διαπιστώνεται το αυτονόητο: ότι κάποιος είναι ζωντανός.
Σε ένα κοινωνικό περιβάλλον όπου οι άνθρωποι ζουν μόνοι σε μικρά διαμερίσματα, εργάζονται πολλές ώρες, μετακινούνται συνεχώς και δεν έχουν σταθερούς δεσμούς γειτονιάς ή κοινότητας, η καθημερινή ανθρώπινη παρατήρηση - «δεν τον είδα σήμερα», «δεν άνοιξε τα παντζούρια», «δεν φάνηκε στη δουλειά» - έχει αντικατασταθεί από την τεχνολογική επιβεβαίωση ζωής. Η γειτονιά, που κάποτε λειτουργούσε σαν οργανισμός, μετατρέπεται σε άθροισμα μοναχικών μονάδων· άνθρωποι συνυπάρχουν χωρίς να συναντιούνται πραγματικά.
Ο Putnam(2000) έχει περιγράψει τη μακροχρόνια κάμψη της συμμετοχής σε κοινότητες και μορφές συλλογικής ζωής, με αποτέλεσμα λιγότερες σταθερές σχέσεις εμπιστοσύνης και αμοιβαίας βοήθειας. Όσο μειώνονται οι άτυπες κοινωνικές δομές (γειτονιά, σωματεία, κοινές δραστηριότητες), τόσο αυξάνεται η ανάγκη για εναλλακτικούς μηχανισμούς υποστήριξης, ακόμη και αν αυτοί έχουν τεχνικό χαρακτήρα.
Πρόσφατα, η Amy Hawkins σε άρθρο της στον The Guardian, καταγράφει την άποψη της Zhao Lu, θεραπεύτριας ψυχικής υγείας στη Σιάν - μια πόλη περίπου 13 εκατομμυρίων κατοίκων - η οποία τονίζει ότι το αίσθημα μοναξιάς έχει πλέον γενικευτεί και δεν κάνει διακρίσεις ανάμεσα σε παντρεμένους, χωρισμένους ή ελεύθερους και υποστηρίζει ότι η εφαρμογή «Are You Dead?» μπορεί να έχει έναν ελάχιστο αλλά ουσιαστικό ρόλο, επειδή μπορεί να αποδειχθεί χρήσιμη όταν κάποιος είναι μόνος ή απομονωμένος, και αυτό το γρήγορο πάτημα κουμπιού τον συνδέει, έστω στοιχειωδώς, με έναν άνθρωπο. Στο ίδιο άρθρο, ο George Hu, κλινικός ψυχολόγος και πρόεδρος της Διεθνούς Ένωσης Ψυχικής Υγείας της Σαγκάης, υποστηρίζει ότι στην Κίνα, τα φαινόμενα μοναξιάς και απομόνωσης φαίνεται να εκδηλώνονται με ιδιαίτερη ένταση, καθώς συνυπάρχουν ο έντονος ανταγωνισμός, η μεγάλη πληθυσμιακή πυκνότητα και η διαρκής πίεση της καθημερινότητας και πως, δεν πρόκειται μόνο για απομόνωση, αλλά και για αυξημένο άγχος, στρες και αίσθηση αδιεξόδου, κάνοντας ειδική αναφορά στην εργασιακή κουλτούρα «996», όπου πολλοί εργαζόμενοι απασχολούνται από τις 9 το πρωί έως τις 9 το βράδυ, 6 μέρες τη βδομάδα. Η πίεση αυτή, υποστηρίζει ο Hu, εντείνεται ακόμη περισσότερο όταν το υψηλό κόστος ζωής καθιστά αβέβαιο ότι η εξαντλητική εργασία θα οδηγήσει στα «ορόσημα» που παλαιότερα θεωρούνταν δεδομένα, όπως η απόκτηση κατοικίας ή αυτοκινήτου. Και εκεί ακριβώς εμφανίζεται αυτό που η Yang (Hawkins, A.,2026) αποκαλεί «οικονομία της μοναξιάς»: η ανάπτυξη υπηρεσιών που απαντούν στην ανάγκη συντροφικότητας.
Δρ Πολύβιος Ν. Πρόδρομος, MA,PhD, Καθηγητής Νεοελληνικής Γλώσσας και Λογοτεχνίας, Συγγραφέας των εκδόσεων Πατάκη
Όλες οι σημαντικές και έκτακτες ειδήσεις σήμερα
Μήπως έχετε κλήσεις που αγνοείτε; Πώς να τις ελέγξετε online
Voucher 750 ευρώ σε εργαζόμενους του ιδιωτικού τομέα - Ανοίγουν οι αιτήσεις
