Alfavita Newsroom Στο επίκεντρο της διασύνδεσης πολιτισμού και δημόσιας υγείας βρέθηκε το Διεθνές Συνέδριο Πολιτιστικής Συνταγογράφησης που διοργάνωσε το υπουργείο Πολιτισμού, με την επιστημονική υποστήριξη του ΕΠΙΨΥ. Η διοργάνωση σηματοδότησε και την ολοκλήρωση του πιλοτικού προγράμματος, το οποίο χρηματοδοτήθηκε από το Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας και ανοίγει πλέον τον δρόμο για την επόμενη φάση.
Σύμφωνα με τον σχεδιασμό, το επόμενο βήμα είναι η ενσωμάτωση της πολιτιστικής συνταγογράφησης στο σύστημα ΗΔΙΚΑ, σε συνεργασία με τα υπουργεία Υγείας και Ψηφιακής Διακυβέρνησης. Στόχος είναι οι πολιτιστικές δράσεις να αποτελούν συμπληρωματικό «εργαλείο» για την ενίσχυση της ψυχικής υγείας, ενταγμένο στην καθημερινή ιατρική πρακτική.
Η θεσμική κατοχύρωση του θεραπευτικού ρόλου της τέχνης σε ψυχικές παθήσεις, μέσω της πρόσφατης Κοινής Υπουργικής Απόφασης, αποτελεί την κατάληξη μιας μακράς διαδικασίας. Χρειάστηκαν τέσσερα χρόνια εντατικής δουλειάς, με τη συμμετοχή δεκάδων πολιτιστικών φορέων, τη συνεργασία ειδικών ψυχικής υγείας και πολιτισμού και –κυρίως– την υλοποίηση μιας μεγάλης ερευνητικής προσπάθειας που αποτύπωσε με μετρήσιμα στοιχεία την επίδραση των τεχνών στην ψυχική υγεία.
Στο πλαίσιο αυτό, το ΑΠΕ-ΜΠΕ μίλησε με τον καθηγητή Νίκο Στεφανή, επικεφαλής του ελληνικού ερευνητικού προγράμματος, και την καθηγήτρια Daisy Fancourt, μία από τις πλέον αναγνωρισμένες διεθνώς επιστήμονες στον τομέα της σύνδεσης τέχνης και υγείας.
Ο Νίκος Στεφανής περιέγραψε με έντονο τρόπο την ανταπόκριση των συμμετεχόντων:
«Ήταν εντυπωσιακή η ανταπόκριση του προγράμματος από ωφελούμενους που ήρθαν στο Συνέδριο. Άτομα με συνήθεις ή και με βαριές ψυχικές διαταραχές, μας έδωσαν μια ενθουσιώδη αίσθηση για το πώς ανταποκρίθηκαν στις δράσεις. Ακούσαμε συγκλονιστικές φράσεις, όπως ότι ήρθαν σέρνοντας μια διάγνωση και έφυγαν ως δημιουργοί, ανακαλύπτοντας πράγματα για την ταυτότητά τους. Ή ότι αδημονούσαν να έρθει η μέρα της εβδομαδιαίας δράσης στην οποία συμμετείχαν, αλλάζοντας π.χ. δύο λεωφορεία για να πάνε με λαχτάρα στον χώρο όπου τους περίμενε η ομάδα.
Εξίσου εντυπωσιακή ήταν και η ανατροφοδότηση που είχαμε από τους φορείς πολιτισμού, οι οποίοι -άλλο ένα πλεονέκτημα του προγράμματος- για πρώτη φορά σε αυτό το επίπεδο συνεργασίας, επικοινώνησαν με επαγγελματίες ψυχικής υγείας. Δύο χώροι, δηλαδή, συναντήθηκαν για πρώτη φορά μαζί. Αλλά και τα σχόλια των συναδέλφων μας από το εξωτερικό ήταν χωρίς υπερβολή διθυραμβικά γι’ αυτή την τεράστια προσπάθεια. Υπάρχει ένα αναμφισβήτητο κοινωνικό και βαθιά ανθρώπινο στοιχείο σ' αυτές τις δύο RCT, τις τυχαιοποιημένες ελεγχόμενες έρευνες που διεξήγαμε».
Ο ίδιος στάθηκε ιδιαίτερα και στη σημασία που αποκτά πλέον το πρόγραμμα σε επίπεδο δημόσιας πολιτικής:
«Η δυνατότητα επίσημης αποδοχής, σε κρατικό επίπεδο, ενός υποστηρικτικού συστήματος για ανθρώπους με θέματα ψυχικής υγείας, ανοίγει ένα κεφάλαιο στη δημόσια υγεία του τόπου. Γιατί, δεν νομίζω ότι θα περιοριστεί σε συνανθρώπους μας που έχουν ένα θέμα ψυχικής υγείας. Θέλω να πιστεύω πως θα επεκταθεί και σε άλλες ειδικότητες, στους καρδιολογικούς ή στους ογκολογικούς ασθενείς, για παράδειγμα. Δηλαδή, ως προοπτική βλέπω την επέκταση ενός τέτοιου προγράμματος γενικότερα, που είναι όφελος για τη δημόσια υγεία, με την προϋπόθεση βέβαια ότι θα υποστηριχτεί, όπως έντονα υποστηρίχτηκε από το ΥΠΠΟ, αλλά και δια στόματος και δια της άμεσης υπογραφής του υπουργού Υγείας Άδωνη Γεωργιάδη. Ο οποίος, όπως τόνισε στην ομιλία του στο Συνέδριο, ξεχώρισε το συγκεκριμένο έργο ως το πλέον επιδραστικό, από όλα όσα έχουν υλοποιήσει μαζί με την υπουργό Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη».
Η έρευνα που υλοποιήθηκε στο πλαίσιο του προγράμματος θεωρείται από τις μεγαλύτερες του είδους της διεθνώς. Συμμετείχαν 1.026 ωφελούμενοι, ενώ το δίκτυο υλοποίησης περιλάμβανε 105 δομές ψυχικής υγείας και 21 πολιτιστικούς φορείς, με δεκάδες διαφορετικές δράσεις – από θέατρο και μουσική έως εικαστικά και μουσειακές εμπειρίες.
Ο καθηγητής εξήγησε τη μεθοδολογία των τυχαιοποιημένων μελετών:
«Τυχαιοποιημένες ελεγχόμενες είναι οι μελέτες κατά τις οποίες ο πληθυσμός που θα λάβει μια μορφή υποστήριξης -στην προκειμένη περίπτωση η έκθεση στις τέχνες- τυχαιοποιείται. Η τυχαιοποίηση είναι μία από τις μεγάλες ανακαλύψεις της επιστήμης. Δηλαδή, στη δική μας περίπτωση που θέλαμε να εξετάσουμε τι επίδραση έχει μια καλλιτεχνική δράση -θετική, αρνητική, ουδέτερη- σε έναν πληθυσμό, τυχαιοποιήσαμε τον υπό εξέταση πληθυσμό χωρίζοντάς τον σε δυο ισάριθμα μέρη. Οι μισοί, με την υποστήριξη επαγγελματιών ψυχικής υγείας και καλλιτεχνών που ήταν παρόντες σε όλη τη διάρκεια των δράσεων στα κέντρα πολιτισμού, εκτέθηκαν σε καλλιτεχνικές δράσεις (όπως μουσικά, θεατρικά, κινηματογραφικά εργαστήρια, εικαστικές, φωτογραφικές δράσεις, ιστορικές αφηγήσεις σε μουσεία -για να αναφέρω κάποιες μόνο από αυτές) και οι άλλοι μισοί μπήκαν σε λίστα αναμονής. Όλοι φυσικά συνέχιζαν τη θεραπεία τους -κι εδώ θέλω να κάνω σαφές ότι οι δράσεις αυτές έχουν πάντα μια υποστηρικτική μορφή, δεν αντικαθιστούν καμία επίσημη ιατρική θεραπεία».
Για τα αποτελέσματα της μελέτης σημείωσε:
«Ο πιο ισχυρός παράγοντας σε αυτή την ανάλυση των πληθυσμών είναι τι έγινε στο τρίμηνο μεταξύ αυτών που συμμετείχαν και εκείνων που ήταν στην αναμονή -αν υπήρχαν και ποιες διαφορές μεταξύ των δυο αυτών ομάδων. Οι συμμετέχοντες συμπλήρωσαν διεθνώς αναγνωρισμένα ερωτηματολόγια σχετικά με τη διάθεσή τους, το επίπεδο άγχους τους και τη γενικότερη ευεξία τους, οι τρεις βασικοί δείκτες δηλαδή που μετρήσαμε. Και αυτό που φάνηκε περίτρανα και στις δύο πιλοτικές έρευνες ήταν ότι οι ωφελούμενοι που εκτέθηκαν στις δράσεις είχαν στο τέλος του τριμήνου σαφώς χαμηλότερη καταθλιπτική διάθεση, λιγότερο άγχος και πολύ καλύτερη ψυχική ευεξία από ό,τι οι τυχαιοποιημένοι ασθενείς στη λίστα αναμονής».
Από την πλευρά της, η Daisy Fancourt ανέλυσε τους μηχανισμούς μέσω των οποίων οι τέχνες επηρεάζουν την υγεία:
«Η ενασχόληση με τις τέχνες περιλαμβάνει πολλά ‘συστατικά’ που είναι ωφέλιμα για την υγεία: γνωστική διέγερση, αισθητηριακή εμπλοκή, αισθητική, δημιουργικότητα, φαντασία, μερικές φορές και σωματική δραστηριότητα και κοινωνική αλληλεπίδραση. Αυτά τα ‘συστατικά’ ενεργοποιούν ποικίλες ψυχολογικές, γνωστικές, φυσιολογικές, κοινωνικές και συμπεριφορικές ‘οδούς’ που οδηγούν σε αλλαγές στα αποτελέσματα της ψυχικής και σωματικής υγείας.
Για ορισμένα αποτελέσματα, όπως από αυτά που αφορούν την ψυχική υγεία, μελέτες υποδεικνύουν ότι ένα ευρύ φάσμα καλλιτεχνικών δραστηριοτήτων μπορεί να είναι ωφέλιμες, ενώ για άλλα αποτελέσματα μπορεί να απαιτούνται συγκεκριμένα ‘συστατικά’ (όπως η σωματική δραστηριότητα σε παρεμβάσεις χορού για την υποστήριξη των αποτελεσμάτων κινητικότητας)».
Αναφερόμενη στην προληπτική διάσταση της τέχνης, πρόσθεσε:
«Μπορούμε να φανταστούμε την ενασχόληση με τις τέχνες ως ένα φάσμα από δραστηριότητες που είτε επιλέγουμε για αναψυχή στην καθημερινή μας ζωή είτε ανήκουν σε προγράμματα δημόσιας υγείας κατά τα οποία οι επαγγελματίες υγείας παραπέμπουν τους ασθενείς σε πιο στοχευμένες ομάδες τεχνών είτε αποτελούν δημιουργικές θεραπείες που παρέχονται σε πιο κλινικό πλαίσιο.
Ως επιδημιολόγος, στην έρευνά μου εστιάζω στην πρόληψη, χρησιμοποιώντας πληθυσμιακές προοπτικές μελέτες. Έχουμε, λοιπόν, διαπιστώσει ότι τα άτομα που ασχολούνται τακτικά με τις τέχνες είναι, με την πάροδο του χρόνου, πιο ευτυχισμένα και ικανοποιημένα από τη ζωή, ενώ παρουσιάζουν μειωμένο κίνδυνο εμφάνισης κατάθλιψης, χρόνιου πόνου, σωματικής έκπτωσης λόγω γήρανσης, καλύτερη διατήρηση της γνωστικής λειτουργίας και χαμηλότερο κίνδυνο άνοιας. Μέσω μοριακών μελετών, εμείς (και άλλοι) ερευνούμε σε βάθος τις βιολογικές διαδρομές που ευθύνονται γι’ αυτές τις επιδράσεις, οι οποίες περιλαμβάνουν μειωμένη νευροενδοκρινική απόκριση στο στρες, περιορισμένη συστηματική φλεγμονή, αλλαγές στις διαδικασίες κυτταρικής σηματοδότησης και στη λειτουργική συνδεσιμότητα μεταξύ περιοχών του εγκεφάλου που είναι ευάλωτες στη γήρανση, καθώς και επιβράδυνση της βιολογικής ηλικίας που είναι εμφανής τόσο στους δείκτες φυσιολογικής γήρανσης όσο και στα επιγενετικά ρολόγια».
Σε διεθνές επίπεδο, όπως εξήγησε, η πρακτική της «κοινωνικής συνταγογράφησης» έχει ήδη εδραιωθεί:
«Προγράμματα κοινωνικής συνταγογράφησης λειτουργούν πλέον σε περίπου 40 χώρες παγκοσμίως. Αξίζει να σημειωθεί ότι κάθε χώρα έχει υιοθετήσει τη δική της προσέγγιση που ταιριάζει στο πολιτισμικό της πλαίσιο, στις ανάγκες και στο σύστημα υγειονομικής περίθαλψης. Στο Ηνωμένο Βασίλειο έχουμε ένα εθνικό πρόγραμμα κοινωνικής συνταγογράφησης, στο οποίο οι εργαζόμενοι κοινωνικής συνταγογράφησης (που συνδέουν τους ασθενείς με δραστηριότητες) χρηματοδοτούνται μέσω του Υπουργείου Υγείας και Κοινωνικής Περίθαλψης, ενώ οι ίδιες οι δραστηριότητες βασίζονται σε χρηματοδότηση από συμβούλια τεχνών, τοπικές αρχές ή φιλανθρωπίες. Στις ΗΠΑ, οι συνταγογραφούμενες τέχνες παρέχονται σε περισσότερους από 20 διαφορετικούς τομείς με ριζικά διαφορετικά μοντέλα -ορισμένα από τα οποία χρηματοδοτούνται από ασφαλιστικές εταιρείες και άλλα από πολιτειακούς προϋπολογισμούς».
Αξιολογώντας τα ελληνικά δεδομένα, τόνισε:
«Η ελληνική έρευνα είναι η μεγαλύτερη σε έκταση τυχαιοποιημένη ελεγχόμενη μελέτη που έχει ποτέ διεξαχθεί για την επίδραση των τεχνών στην ψυχική υγεία ληπτών υπηρεσιών ψυχικής Υγείας. Είναι επίσης, μία από τις λίγες μελέτες που έχουν συμπεριλάβει άτομα με διαγνώσεις σοβαρών ψυχικών ασθενειών. Και το πιο σημαντικό, παρέχει μια νέα υβριδική προσέγγιση, καθώς εξειδικεύει τα προγράμματα τέχνης που παρέχονται στις προβλεπόμενες συνταγογραφήσεις, δίνοντας στα άτομα τη δυνατότητα να επιλέξουν τις καλλιτεχνικές δραστηριότητες που τα ενδιαφέρουν περισσότερο».
Τέλος, υπογράμμισε τη σημασία των ομαδικών καλλιτεχνικών δράσεων για την αντιμετώπιση της κοινωνικής απομόνωσης:
«Οι ομαδικές καλλιτεχνικές δραστηριότητες μπορούν να είναι ιδιαίτερα ωφέλιμες για άτομα που είναι απομονωμένα. Η ενασχόληση με τις τέχνες βοηθάει τους ανθρώπους να αναπτύσσουν ταχύτερα συναισθηματικούς και κοινωνικούς δεσμούς από ό,τι συμβαίνει με άλλες δραστηριότητες, όπως η συζήτηση ή η άσκηση μαζί. Μελέτες υποδηλώνουν ότι αυτό μπορεί να οφείλεται εν μέρει στην απελευθέρωση οξυτοκίνης και ενδορφινών (ενδογενών οπιοειδών) όταν οι άνθρωποι ασχολούνται με τις τέχνες ομαδικά. Τόσο οι πειραματικές όσο και οι επιδημιολογικές μελέτες δείχνουν ότι η εβδομαδιαία ενασχόληση με τις τέχνες μπορεί να μειώσει σημαντικά τα επίπεδα μοναξιάς και να βελτιώσει τους κοινωνικούς δεσμούς μέσα σε λίγες μόνο εβδομάδες από την ένταξη σε μια ομάδα, καθώς και να μειώσει τον κίνδυνο απομόνωσης των ανθρώπων στο μέλλον».
Όλες οι σημαντικές και έκτακτες ειδήσεις σήμερα
Voucher 750€: Βγήκε το Μητρώο Ωφελουμένων - Μάθετε αν είστε μέσα και ξεκινήστε
Αλλαγή νόμου: ΝΕΑ εξ αποστάσεως Πιστοποίηση Η/Υ για Προσλήψεις Εκπαιδευτικών
