Πώς «φέρνεις ήλιο τα μεσάνυχτα»; «Μόνο ο λαός σώζει τον λαό», όπως λέει ο ιστορικός Πρόεδρος του Συλλόγου Δασκάλων Χίου Νέστορας Ξυλάς ή χρειάζεται και ο καταλύτης κάποιων που αποφάσισαν να αποστατήσουν από μια ζωή στρωμένη με κληρονομικά προνόμια; Θα αποπειραθώ, με βάση τη νεώτερη ελληνική ιστορία αλλά και το τωρινό παράδειγμα της μετωπικής σύγκρουσης ανάμεσα στην πανίσχυρη ιχθυοκαλλιεργητική βιομηχανία και την κοινωνία πολιτών, μια διαύγαση της εισόδου προσώπων με υψηλό οικονομικό, κοινωνικό και μορφωτικό κεφάλαιο (αυτό που ο Pierre Bourdieu θα ονόμαζε "κληρονομημένο κεφάλαιο") σε αντισυστημικούς και προοδευτικούς αγώνες.
Η αφορμή για τον σχετικό στοχασμό ξεκίνησε στις 4 Μάιου, όταν παρακολούθησα, αποσβολωμένος από τη χειμαρρώδη τεκμηριωμένη επιχειρηματολογία και τον άψογο χειρισμό της Αγγλικής γλώσσας την συνέντευξη μιας νεαρής γυναίκας (https://www.facebook.com/Aktaia.Alliance/videos/822802237566920/ ) που έπαιρνε στους ώμους της το «κατηγορώ» εναντίον της βιομηχανίας των ιχθυοκαλλιεργειών. Και όχι σε ένα παρακατιανό συνέδριο αλλά από το διεθνές οικονομικό Φόρουμ των Δελφών (https://delphiforum.gr/ ) –και δεν ήταν η πρώτη φορά που την καλούσαν να μιλήσει ανάμεσα στην ηγεμονία των βιομηχάνων και των πολιτικών-ας σημειώσουμε την παρουσία του Πρωθυπουργού Κυριάκου Μητσοτάκη, του πρόεδρου του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, Αντόνιο Κόστα, κορυφαίων Επιτρόπων της Ε.Ε. όπως ο Βάλντις Ντομπρόβσκις. Πώς κατορθώθηκε αυτό όταν η πανίσχυρη ιχθυοκαλλιεργητική βιομηχανία εξόντωνε με βροχή από μηνύσεις κάθε διαμαρτυρία, όπως οι καταγγελίες του ιχθυολόγου Χρήστου Λοβέρδου Στελακάτου (https://xekinima.org/formoli-gia-ta-psaria-kai-dikastiria-g/ )
Καμπή για την άνιση, έως πρόσφατα, μάχη ήταν η έλευση στην καχεκτική ελληνική οικολογική σκηνή της Εύας Δουζίνα η οποία ίδρυσε τη ΜΚΟ "Καθετή". Η γόνος πλουσιότατης οικογένειας του Long Island και πρόεδρος μιας από τις σημαντικότερες στην ιστορία των ΗΠΑ οικογενειακής φιλανθρωπικής οργανώσης θα μπορούσε να πει κανείς πώς είναι "αποστάτρια", βάζοντάς τα με μια παντοδύναμη ελληνική βιομηχανία. Αρκετοί, μη "ορατοί", μπορεί να κατήγγειλαν τις καταχρηστικές πρακτικές και την αδικία απέναντι στις τοπικές κοινότητες αλλά, ήδη από την Γαλλική Επανάσταση, διαπιστώνουμε ότι ιδιαίτερα αποτελεσματικό για την προοδευτική έκβαση είναι όταν εισέρχονται στο προσκήνιο της σύγκρουσης άνθρωποι με υψηλό οικονομικό και ταυτόχρονα πολιτισμικό κεφάλαιο, γερά σπουδαγμένοι για τα μέτρα της εποχής και όχι μεροκαματιάρηδες. Η σύντομη έρευνα που πραγματοποίησα στο Διαδίκτυο, στην ιστοσελίδα του Rauch Foundation (https://rauchfoundation.org/ ) αλλά και σε αρχεία Αμερικάνικων εφημερίδων ήταν αποκαλυπτική, τουλάχιστον για την πηγή του χρηματικού πακτωλού: O προπάππους της Εύας Δουζίνα, ο Philip Rauch αποκτά το 1907 δίπλωμα ευρεσιτεχνίας για έναν νέο σφιγκτήρα για σωλήνες ψυγείου και το 1913 ιδρύει την εταιρεία κατασκευής σφιγκτήρων Ideal με την οποία προμήθευσε τους σφιγκτήρες σωλήνων για την ιστορική πτήση του Charles Lindbergh. Οι δύο γιοι του Φίλιππου, ο Φίλιππος Rauch Τζούνιορ και ο Λούις Rauch, οι οποίοι ανέλαβαν την επιχείρηση, δημιουργούν, το 1961, το φιλανθρωπικό Ίδρυμα Rauch για να υποστηρίξουν ένα ευρύ φάσμα εκπαιδευτικών και κοινωνικών σκοπών. Το 1985, το Ίδρυμα Rauch ξεκινά και αναπτύσσει ένα στρατηγικό πρόγραμμα επιχορηγήσεων για την προσχολική εκπαίδευση που, προφητικά, θεωρεί ως την πιο αποδοτική επένδυση με αντίχτυπο στο υψηλό ανθρώπινο κεφάλαιο που χρειάζεται κάθε ανεπτυγμένη χώρα. Για περισσότερα από τριάντα χρόνια, το ίδρυμα επενδύει σε ιδέες και οργανισμούς που προωθούν την ποιοτική εκπαίδευση και φροντίδα στα μικρά παιδιά μη προνομιούχων οικογενειών. Από το 2004 έως το 2018, υπό την ηγεσία της μητέρας της Ε. Δουζίνα, Nancy Rauch, παντρεμένης με τον Έλληνα μηχανικό του ΕΜΠ Κωνσταντίνο Δουζίνα , το Ίδρυμα Rauch δημοσιεύει τον πρωτοπόρο στο πεδίο της ανθρώπινης ανάπτυξης (Human development) «Δείκτη Long Island», μια ετήσια συλλογή δεδομένων για την παρακολούθηση των δεικτών ποιότητας ζωής των κατοίκων της Αμερικάνικης μεγαλούπολης και ιδρύει την Συνεργασία για Καθαρό Νερό του Λονγκ Άιλαντ που οδήγησε σε σημαντική βελτίωση της ποιότητας των νερών της περιοχής.
Η επαγγελματική πορεία της σημερινής Προέδρου Ε. Δουζίνα -μετά τις ακριβές σπουδές στο Wesleyan University και το M.B.A. από το φημισμένο Stern School of Business του Πανεπιστημίου της Νέας Υόρκης, ξεκίνησε στη Βοστώνη, όπου μαζί με τον πρώην σύζυγό της ίδρυσαν, «από το διαμέρισμα, δίπλα στα τρία παιδιά τους», μια εταιρεία λογισμικού για τη ναυτιλιακή βιομηχανία. Η εταιρεία παρείχε λύσεις για την εμπορική διαχείριση των ναυτιλιακών δραστηριοτήτων, από τα ναυλοσύμφωνα έως την παρακολούθηση κερδών και ζημιών. Από μια μικρή ομάδα δύο ανθρώπων και ενός υπαλλήλου, εξελίχθηκε σε έναν οργανισμό με περισσότερους από 500 εργαζομένους διεθνώς. Το 2017, η πλειοψηφία της εταιρείας πωλήθηκε σε private equity fund, γεγονός που της έδωσε, όπως λέει, τη δυνατότητα να στραφεί στην προστασία της φύσης, συνδυάζοντας και τις καλοκαιρινές διακοπές στο νησί του Πόρου, προγονικό τόπο καταγωγής του πατέρα της. Σε αυτό το νησί του Αργοσαρωνικού συνάντησε τότε κατοίκους και Δήμαρχο να αντιδρούν επί 15 χρόνια αδιέξοδα και χωρίς ορατή πιθανότητα νίκης στον ορίζοντα καθώς το σχετικό θεσμικό πλαίσιο, που προέβλεπε την κάλυψη έως και του 25% της ακτογραμμής του νησιού από δραστηριότητες ιχθυοκαλλιέργειας, είχε τεθεί ήδη από το 2011. Η σημερινή πρόεδρος της Ακταίας και της Katheti (https://katheti.gr/ ) αρχικά δεν είχε διαμορφωμένη αρνητική άποψη για τις ιχθυοκαλλιέργειες. Αντιθέτως, πίστευε ότι αποτελούν μια βιώσιμη λύση για τον περιορισμό της υπεραλίευσης. Αυτό που άλλαξε την οπτική της, όπως εξηγεί, ήταν η έρευνα. Την περίοδο εκείνη είχε αναλάβει και την οικογενειακή δραστηριότητα από την πλευρά της μητέρας της, το Rauch Foundation, με μακρά παράδοση στον ερευνητικό τομέα. Ζήτησε, λοιπόν, από την ερευνητική ομάδα του ιδρύματος να εξετάσει τί ακριβώς σημαίνει το σχέδιο επέκτασης των μονάδων υδατοκαλλιέργειας για τον Πόρο. Όσο προχωρούσε η έρευνα, τόσο μεγάλωνε η ανησυχία της. Η ίδια περιγράφει ότι σοκαρίστηκε «από το πώς μια τέτοια δραστηριότητα μπορεί να παρουσιάζεται ως βιώσιμη. Στις περιοχές όπου λειτουργούν οι μονάδες προκαλείται σοβαρή περιβαλλοντική επιβάρυνση. Η ελληνική νομοθεσία είναι από τις πιο χαλαρές στην περιοχή, καθώς στην Ελλάδα οι ιχθυοκαλλιέργειες μπορούν να βρίσκονται ακόμη και σε απόσταση 50 μέτρων από την ακτή, ενώ στην Τουρκία οι αποστάσεις κυμαίνονται από 1.500 έως 2.000 μέτρα και στην Κύπρο φτάνουν τα 4.000 μέτρα». «Πρόκειται για έναν κλάδο, που έχει λάβει σημαντικές επιδοτήσεις, χωρίς να έχει δημιουργήσει νέες θέσεις εργασίας τα τελευταία 22 χρόνια. Η Ελληνοαμερικανίδα πρόεδρος της Aktaia Alliance, επιχειρηματολογεί ειδικά για την leader του βιομηχανικού κλάδου Avramar, λέγοντας ότι η εταιρεία είχε οφειλές άνω των 500 εκατ. ευρώ προς τις ελληνικές τράπεζες και πωλείται για ποσό χαμηλότερο από το μισό των δανείων της. Η Ελλάδα επωμίζεται την περιβαλλοντική επιβάρυνση, ενώ το προϊόν εξάγεται» καταλήγει η οικολόγος ακτιβίστρια.
Η υπόθεση του Πόρου, που ανέλαβαν οι ελληνοαμερικάνικοι ώμοι, είχε τελικά θετική έκβαση για το νησί: Oι επιτροπές ψήφισαν ομόφωνα να μη συνεχιστεί η χωροθέτηση οργανωμένης ζώνης υδατοκαλλιέργειας (ΠΟΑΥ) για τον Πόρο, με αποτέλεσμα το νησί να είναι πλέον ασφαλές από το συγκεκριμένο σχέδιο. Παρ’ όλα αυτά, η ίδια δεν σταμάτησε εκεί. «Ο Πόρος ήταν απλώς το μέρος όπου έμαθα τι συμβαίνει, το ζήτημα όμως ήταν πολύ ευρύτερο και κρίσιμο για όλη την Ελλάδα» και αυτό την οδήγησε στην δημιουργία της Ακταίας, μια συμμαχία περισσότερων από 20 κοινοτήτων σε όλη τη χώρα για την προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος, οι οποίες, όπως αναφέρει, αντιπροσωπεύουν περιοχές όπου βρίσκεται περίπου το 90% της ελληνικής παραγωγής ιχθυοκαλλιεργειών.
Η περίπτωση της Δουζίνα στον Πόρο θυμίζει έντονα αυτό που ονόμαζε ο Αντόνιο Γκράμσι ως "οργανικό διανοούμενο", αλλά με μια αντιστροφή: κάποιος/α που έρχεται από την κυρίαρχη τάξη για να δώσει φωνή και οργάνωση στην υποτελή τάξη, δημιουργώντας μια νέα "αντι-ηγεμονία". Η μετάβαση από το «προσωπικό βίωμα» (τα καθαρά νερά των διακοπών) στη «συλλογική διεκδίκηση» (προστασία ολόκληρων οικοσυστημάτων) περιγράφει την εξέλιξη της πεφωτισμένης αποστασίας. Μεταπολιτευτικά, η Ελλάδα είδε αρκετές τέτοιες περιπτώσεις όπου το «δίχτυ ασφαλείας» μιας εύπορης καταγωγής μετατράπηκε σε πολιορκητικό κριό ενάντια σε κατεστημένα συμφέροντα. Εδώ, θα εντοπίζαμε ένα παράδοξο για την κλασσική μαρξιστική θεωρία: Ενώ ο μεροκαματιάρης ψαράς έχει το ηθικό δίκαιο, ο αστός αποστάτης έχει τα μέσα παραγωγής λόγου: Μπορεί να προσλάβει τους καλύτερους νομικούς, να κάνει lobbying στις Βρυξέλλες, να μιλήσει "στα ίσα" στους CEO (διευθύνοντες συμβούλους) των εταιρειών ιχθυοκαλλιέργειας, γιατί πολύ απλά, μπορεί να βρισκόταν μαζί τους στο ίδιο κολλέγιο ή στην ίδια αίθουσα συσκέψεων λίγα χρόνια πριν. Αυτή η εξοικείωση με την ισχύ είναι που κάνει την Εύα Δουζίνα επικίνδυνη για την βιομηχανία: γνωρίζει τους κωδικούς τους, τη γλώσσα τους και τις αδυναμίες τους.
Δεν είναι ίσως τυχαίο που καταλύτης- πετυχημένα εδώ σε αντιπαράθεση μάλλον με την κομματική εμπειρία Κασσελάκη- υπήρξε ομογενής ελληνοαμερικάνα. Σε αντίθεση με την ένδεια και την ιδιοτέλεια των περισσότερων γόνων της μεταπρατικής ελληνικής μεγαλοαστικής τάξης η περίπτωση της Δουζίνα κουβαλά μια αμερικανική κουλτούρα ακτιβισμού, όπου η οικονομική ισχύς θεωρείται εργαλείο κοινωνικής λογοδοσίας (accountability). Ας ομολογηθεί όμως εδώ ότι η παραπάνω συνθήκη εδράζεται σε ένα ξένο πολιτισμό. Στην «αμερικάνικη ανάγνωση» της Βίβλου (όπως έχει δείξει το έργο του Max Weber), η οικονομική επιτυχία δεν είναι αφορμή για τρυφή, αλλά ένδειξη θείας ευνοίας και, κυρίως, μια διαχείριση (stewardship). Ο πλούσιος δεν είναι «ιδιοκτήτης» του πλούτου του, αλλά «επίτροπος» του Θεού στη γη. Αν επιστρέψουμε στην βιβλική αυθεντία του ψαλμού του Δαυίδ που ακούγεται στη θεομητορική εορτή του Δεκαπενταύγουστου «τὸ πρόσωπόν σου λιτανεύσουσιν οἱ πλούσιοι τοῦ λαοῦ», οι πλούσιοι «λιτανεύουν» (δηλαδή ικετεύουν ή αποδίδουν τιμή) στο πρόσωπο της Δικαιοσύνης ή του Θείου. Στην συντηρητική Ανατολική ακτή του παλαιού χρήματος αυτό σήμαινε ότι η ισχύς οφείλει να υποκλίνεται σε έναν ανώτερο ηθικό νόμο. Ο πλούσιος έχει κοινωνική ευθύνη και «εξαγοράζει» την ηθική του υπόσταση μέσω της προσφοράς στο κοινό καλό. Αν δεν το κάνει, η ισχύς του θεωρείται ύβρις. Ο πλούτος πρέπει να επιστρέφει στην κοινωνία όσο ο κάτοχός του είναι εν ζωή, όχι ως ελεημοσύνη, αλλά ως εργαλείο βελτίωσης των κοινωνικών συνθηκών. Ο Carnegie, ένας από τους πλουσιότερους ανθρώπους στην ιστορία (και "αποστάτης" της σκληρής ελίτ των βιομηχάνων), έγραψε το 1889: "Ο άνθρωπος που πεθαίνει πλούσιος, πεθαίνει ντροπιασμένος." (Εδώ, αναστοχάζομαι το πρόσφατο μανιφέστο του Ινστιτούτου Τσίπρα που υπερασπίζεται σε δημόσιες συνεντεύξεις ένας από τους σχεδιαστές του, ο καθηγητής Γιώργος Σιακαντάρης, υποστηρίζοντας με πάθος ότι μια σύγχρονη κεντροαριστερή πολιτική οφείλει να εξετάσει την φορολόγηση της μεγάλης κληρονομιάς - η Ελλάδα επιμένει, μόνη από όλες τις Ευρωπαϊκές χώρες, να ορίζει αφορολόγητο μετά τις 900.000 ευρώ ).
Το νεοελληνικό κράτος δομήθηκε πάνω στο οθωμανικό ιστορικό μονοπάτι παρά στο μοντέλο της Λειτουργίας (Χορηγία, Τριηραρχία) της κλασσικής Αθήνας όπου ο εύπορος πολίτης όφειλε να χρηματοδοτήσει δημόσια έργα ή τον στρατό εξασφαλίζοντας ότι το ατομικό του κεφάλαιο μετατρέπεται σε συμβολικό κεφάλαιο (δόξα και πολιτική επιρροή). Η νεοελληνική ελίτ, όπως παρατηρούσε αγανακτώντας και ο αρχηγός της αμερικανικής αποστολής στην Ελλάδα το 1947 Πωλ Πόρτερ, παρέμεινε «παλαιοημερολογητικά» ιδιοτελής. Ενώ η Αμερική του Πόρτερ επέβαλε τη διαφάνεια και τη λογοδοσία ως θρησκευτικό καθήκον, στην ανατολίτικη παράδοση της ελληνικής μεγαλοαστικής τάξης, ο πλούτος συχνά κρύβεται ή επιδεικνύεται μόνο ως ισχύς, όχι ως ευθύνη. Η Εύα Δουζίνα, φέροντας το αγγλοσαξονικό πρότυπο του Trustee (Επιτρόπου), έρχεται σε σύγκρουση με μια εγχώρια ελίτ που λειτουργεί ακόμη με όρους Privilege (Προνομίου). Η ρήση των Ψαλμών επιβεβαιώνει ότι η ηγεμονία των πλουσίων νομιμοποιείται μόνο όταν εκείνοι «λιτανεύουν», δηλαδή όταν υπηρετούν κάτι μεγαλύτερο από τον εαυτό τους. Όταν η ελίτ σταματά να «λιτανεύει» το πρόσωπο της κοινωνίας και του νόμου, τότε ξεκινά η παρακμή της, και τότε ακριβώς εμφανίζονται οι «αποστάτες» για να διασώσουν την ηθική τιμή της τάξης τους.
Στο πλαίσιο της κυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ-ΑΝΕΛ, είδαμε πρόσωπα που διέθεταν «υψηλό οικονομικό και πολιτισμικό κεφάλαιο» και επέλεξαν τη στράτευση σε ένα ριζοσπαστικό εγχείρημα. Αν και η πολιτική τους αποτελεσματικότητα κρίνεται, η «αποστασία» τους από το παραδοσιακό αστικό μπλοκ ήταν εμφανής. Η πιο χαρακτηριστική περίπτωση ήταν του Ευκλείδη Τσακαλώτου. Γόνος οικογένειας με βαθιές ρίζες στο κατεστημένο (ανιψιός του στρατηγού Θρασύβουλου Τσακαλώτου), σπουδαγμένος στα κορυφαία βρετανικά ιδρύματα (Eton, Oxford), ο υπουργός Οικονομικών δεν χρησιμοποίησε το κεφάλαιό του για να ενταχθεί στους μηχανισμούς της "μεταπρατικής" δεξιάς, αλλά για να δομήσει το θεωρητικό υπόβαθρο της ελληνικής ριζοσπαστικής αριστεράς. Η «ατρωσία» του πήγαζε από την ακαδημαϊκή του αυθεντία και την ταξική του αυτοπεποίθηση, που του επέτρεπαν να συνομιλεί με το Eurogroup με μια ειρωνεία που μόνο ένας «δικός τους» που αποστάτησε θα μπορούσε να διαθέτει. Ένας δεύτερος, όχι λιγότερο σημαντικός, ήταν ο υπουργός Γιώργος Σταθάκης. Προερχόμενος από εύπορη οικογένεια των Χανίων (με σημαντική ακίνητη περιουσία και παρουσία στη ναυτιλία/επιχειρείν), ο Σταθάκης ήταν ένας «χορτάτος» καθηγητής πανεπιστημίου πριν την πολιτική. Η παρουσία του στον ΣΥΡΙΖΑ λειτούργησε ως γέφυρα με τον επιχειρηματικό κόσμο, αλλά ο ίδιος δέχτηκε σφοδρή κριτική από την τάξη του, ακριβώς επειδή θεωρήθηκε ότι «πρόδωσε» το αστικό του πεπρωμένο για να υπηρετήσει ένα αριστερό πρόγραμμα κρατισμού και αναδιανομής. Ένας τρίτος, με ακόμη περισσότερα χρήματα, ήταν ο Πέτρος Κόκκαλης. Η απόφαση ενός μέλους της ισχυρότερης ίσως επιχειρηματικής δυναστείας της Ελλάδας να ταυτιστεί με την "κυβερνώσα αριστερά" προκάλεσε σοκ στο εγχώριο σύστημα. Η ενασχόλησή του με την κλιματική κρίση και την περιβαλλοντική πολιτική δείχνει μια προσπάθεια μετατόπισης του κεφαλαίου από την παραδοσιακή κερδοφορία στην "πράσινη" ηθική, κάτι που το παλιό επιχειρηματικό κατεστημένο συχνά αντιμετωπίζει ως «προδοσία» ή «γραφικότητα».
Ακόμα πιο παλιότερα-το μνημονεύω για την πληροφόρηση των νέων της γενιάς Z (ή αλλιώς µετα-millennials)- συμβίωναν κάποτε στα συστημικά κόμματα της Μεταπολίτευσης αποστάτες γενναιόφρονες: Ο «αριστοκράτης» του περιβάλλοντος υπουργός του ΠΑΣΟΚ Aντώνης Τρίτσης προερχόταν από την μεγαλοαστική τάξη της Κεφαλονιάς, με σπουδές στο Illinois των ΗΠΑ και μια κοσμοπολίτικη αύρα που του έδινε την προαναφερθείσα «ατρωσία». Ως Υπουργός Χωροταξίας και Περιβάλλοντος, ήρθε σε μετωπική σύγκρουση με το εκδοτικό και κατασκευαστικό κατεστημένο της δεκαετίας του '80, επιχειρώντας να βάλει φρένο στην αυθαίρετη δόμηση και την οικιστική αναρχία (Νόμος 1337/83). Η «αποστασία» του από τις παραδοσιακές πελατειακές σχέσεις του ΠΑΣΟΚ οδήγησε στην αποπομπή του, αλλά το όραμά του για την Αθήνα και το περιβάλλον παραμένει σημείο αναφοράς. Την ίδια περιθωριοποίηση γνώρισε και μια κορυφαία δεξιά προσωπικότητα, η ψυχίατρος και υπουργός Παιδείας Μαριέττα Γιαννάκου. Αν και προερχόταν από τη συντηρητική παράταξη, η Γιαννάκου διέθετε το πνευματικό κεφάλαιο και την οικονομική άνεση που της επέτρεπαν να μη «χρωστάει» σε κομματικούς στρατούς.
Τα πρόσωπα που μνημονεύσαμε, όπως και η Ε. Δουζίνα, φέρουν μια γνωσιακή υπεροπλία. Δεν είναι οι «οργισμένοι του δρόμου», αλλά άνθρωποι που γνώριζαν τους κανόνες (διεθνές δίκαιο- οικονομικά- περιβαλλοντικές προδιαγραφές), δεν είχαν ανάγκη τον κρατικό μισθό ή το διορισμό και ενοχλούσαν περισσότερο, γιατί η κριτική τους δεν μπορούσε να αποδοθεί σε "άγνοια" ή "λαϊκισμό", αλλά σε μια συνειδητή επιλογή ρήξης.
Mένοντας στο Πυργί της Χίου ως ξενομερίτης εκπαιδευτικός και έχοντας μελετήσει με τα εργαλεία της κοινωνικής ανθρωπολογίας το ενεργό ακόμη-έστω, στους ηλικιωμένους- σύστημα των "γενιών" που θυμίζει τις κάστες στην Ινδία δεν μπορεί να μην θαυμάσω το θετικό πολιτικό όραμα του πολιτικού και συγγραφέα Πυργούση Γιώργου Θεοτοκά ο οποίος αν και "Πρώτη Γενιά"-οι Θεοτοκάδες ήταν οι Αριστοκράτες του Πυργίου- κατόρθωσε και άρθρωσε ένα συμπεριληπτικό λόγο και κατέβηκε στις εθνικές εκλογές με αντιδεξιό κόμμα.
Η περίπτωση του Γιώργου Θεοτοκά αποτελεί πράγματι ένα από τα πιο λαμπρά παραδείγματα "ταξικής υπέρβασης" και πολιτισμικής ηγεμονίας στην ελληνική γραμματολογία και πολιτική που συνδέει τη μικρο-ιστορία μιας κλειστής κοινωνίας, όπως αυτή του Πυργίου με τη μεγάλη κλίμακα της εθνικής πολιτικής και της διανόησης. Στο Πυργί, οι "Γενιές" δεν ήταν απλώς οικογενειακά δέντρα, αλλά ένα αυστηρό σύστημα κοινωνικής διαστρωμάτωσης που καθόριζε την πρόσβαση στη γη (μαστιχοκαλλιέργεια), το κύρος και την εξουσία. Οι Θεοτοκάδες, ως μέρος της αριστοκρατικής ελίτ του χωριού, κατείχαν το υψηλότερο συμβολικό και υλικό κεφάλαιο. Αν και γεννημένος στην Κωνσταντινούπολη (ως γόνος της αστικής διασποράς που αντλούσε όμως την ισχύ της από τη χιώτικη καταγωγή), ο Θεοτοκάς δεν εφησύχασε στα προνόμιά του. Το δοκίμιό του "Ελεύθερο Πνεύμα" (1929) ήταν η δική του "δήλωση ανεξαρτησίας" από τον πνευματικό συντηρητισμό της εποχής του. Ο Θεοτοκάς δεν επέλεξε την "ασφάλεια" της συντηρητικής παράταξης, η οποία θα ήταν η φυσική πολιτική στέγη για έναν άνθρωπο της τάξης του. Μετά τον Εμφύλιο, ο Θεοτοκάς πρωτοστάτησε στην προσπάθεια συγκρότησης ενός δημοκρατικού, προοδευτικού κέντρου: με σημερινούς όρους, μια κεντροαριστερή στροφή. Στις εκλογές του 1951, κατέβηκε ως υποψήφιος βουλευτής Χίου με την ΕΠΕΚ (Εθνική Προοδευτική Ένωση Κέντρου) του Νικολάου Πλαστήρα. Η επιλογή αυτή ήταν μια μετωπική σύγκρουση με το δεξιό κατεστημένο της εποχής, σε μια περίοδο που η Χίος ήταν πεδίο έντονων πολιτικών παθών. Ο λόγος του δεν ήταν κραυγές, αλλά μια προσπάθεια να συνθέσει τον φιλελευθερισμό με την κοινωνική δικαιοσύνη. Πίστευε σε μια Ελλάδα που θα ξεπερνούσε το διχασμό, ενσωματώνοντας και όχι αποκλείοντας τις λαϊκές μάζες, τους "μεροκαματιάρηδες", σε ένα σύγχρονο, δημοκρατικό κράτος. Ο Θεοτοκάς χρησιμοποίησε το πολιτισμικό του κεφάλαιο (τη μόρφωση στο Παρίσι, τη γνώση του ευρωπαϊκού διαφωτισμού) για να "σπάσει" το στενό πλαίσιο της κάστας του. Αντί να χρησιμοποιήσει την καταγωγή του για να επιβληθεί στους "κατώτερους" συγχωριανούς του, τη χρησιμοποίησε ως ασπίδα για να προτείνει μια Ελλάδα πιο ανοιχτή και δίκαιη. Είχε μια παρόμοια "αίσθηση ατρωσίας" που διακρίνουμε στους αποστάτες που, ενώ βρίσκονται στην κορυφή της κοινωνικής πυραμίδας, επιλέγουν να γίνουν η γέφυρα για την άνοδο των υπολοίπων. Στο πρόσωπό του, η "πρώτη γενιά" του Πυργίου συνάντησε την οικουμενική δημοκρατία. Ο Θεοτοκάς δεν φοβόταν τη σύγκρουση με την Δεξιά της εποχής, γιατί η πνευματική και κοινωνική του υπόσταση ήταν τέτοια που δεν μπορούσαν να τον "ακυρώσουν" εύκολα ως "πράκτορα" ή "τυχοδιώκτη".
Όταν ρωτώ σήμερα για τον Γιώργο Θεοτοκά στον αγροτικό Χιώτικο νότο, είναι συγκλονιστικό, αλλά και βαθιά αναμενόμενο με βάση την ανθρωπολογική δομή του χωριού το γεγονός ότι τον θυμούνται αποκλειστικά ως τον «δικό τους» αριστοκράτη, ως το καμάρι της «πρώτης γενιάς», κάτι που αποδεικνύει την τρομερή ανθεκτικότητα των κοινωνικών δομών απέναντι στην πολιτική ιδεολογία. Στην πραγματικότητα, συμβαίνει μια ενδιαφέρουσα οικειοποίηση: Για το Πυργί, το γεγονός ότι ένας Θεοτοκάς —ένας γόνος της ανώτερης βαθμίδας— διέπρεψε στα γράμματα και την πολιτική, αποτελεί επιβεβαίωση της ισχύος της «γενιάς» του. Το περιεχόμενο του λόγου του (ο αντιδεξιός, συμπεριληπτικός εκσυγχρονισμός) υποχωρεί μπροστά στο γεγονός της καταγωγής του. Στα μάτια των Πυργούσων, η επιλογή του να συγκρουστεί με το κατεστημένο δεν ερμηνεύεται απαραίτητα ως ταξική προδοσία, αλλά ως μια πράξη «αριστοκρατικής παρρησίας». Σου λέει: «Είναι τόσο μεγάλο το μπόι του, που έχει το δικαίωμα να τα βάζει με όλους. Ο Θεοτοκάς «επιτρέπεται» να είναι αντιδεξιός ή προοδευτικός, γιατί παραμένει ένας Θεοτοκάς.». Το κοινωνικό του κεφάλαιο λειτουργεί ως συγχωροχάρτι για τις ιδέες του με τον τοπικισμό να δρα ως Φίλτρο: Αυτό ίσως είναι και ένα δεύτερο σημείο επαφής του Πυργούση επιδραστικού διανοούμενου με την Ελληνοαμερικανίδα. Αν η Ε. Δουζίνα καταφέρει να κερδίσει τη μάχη υπέρ της ορθολογικής χωροταξίας των ιχθυοκαλλιεργειών, οι τοπικές κοινωνίες μπορεί στο μέλλον να τη θυμούνται όχι ως μια «ακτιβίστρια της αριστεράς», αλλά ως τη «μεγάλη κυρία που ήρθε από την Αμερική και μας έσωσε». Η ιστορία της Ελλάδας είναι γεμάτη από τέτοιες περιπτώσεις όπου η προσωπική αίγλη και η ταξική καταγωγή νομιμοποιούν τις πιο ρηξικέλευθες ιδέες στα μάτια ενός λαού που, αν και συχνά συντηρητικός, υποκλίνεται στην «ποιότητα» και την «ατρωσία» του ηγέτη. Είναι, τελικά, μια μορφή «πεφωτισμένης δεσποτείας» από την ανάποδη: η ελίτ που χρησιμοποιεί τη δύναμή της για να προστατεύσει τη βάση, και η βάση που την αποδέχεται ακριβώς επειδή αναγνωρίζει την ανωτερότητα των μέσων που διαθέτει. Υπάρχει μια σιωπηλή παραδοχή ότι για να νικήσεις έναν «Γολιάθ» (όπως η βιομηχανία ιχθυοκαλλιέργειας), χρειάζεσαι έναν δικό σου «Δαυίδ» που όμως έχει τις τσέπες και τις διασυνδέσεις του Γολιάθ…
Σε αντίθεση με την ιδεολογική διαφωνία των αποστατών που περιγράψαμε και οι οποίοι είναι ευάριθμοι δεν υπάρχει σήμερα σπάνις όσων ανήκουν στην οικονομική ελίτ και αρχίζουν να μιλούν για την ανάγκη «θεσμικής επανεκκίνησης» του κυβερνητικού κόμματος. Δεν είναι ριζοσπάστες αριστεροί, αλλά αποστάτες «της κανονικότητας του Ακρωτηρίου», συχνά προσωπικότητες από τον τραπεζικό τομέα-από τον οποίο προέρχεται ο βουλευτής Χίου Ν. Μηταράκης ή τις Βρυξέλλες όπως ο Κωστής Μουσουρούλης, θιασώτης του αυθεντικού παραταξιάρχη της δεξιάς Κώστα Καραμανλή. Καταλαβαίνουν ότι η υπερσυγκέντρωση εξουσίας σε ένα πρόσωπο (το λεγόμενο "επιτελικό κράτος") τελικά βλάπτει τον ανταγωνισμό και την ελεύθερη αγορά. Όταν η εγχώρια ελίτ αντιλαμβάνεται ότι το «σύστημα προστασίας» που παρείχε η κυβέρνηση αρχίζει να μπάζει νερά από το εξωτερικό (Κράτος Δικαίου, έρευνες της Laura Kövesi για τα 2,5 δισ. του Ταμείου Ανάκαμψης αλλά και του ΟΠΕΚΕΠΕ, υποκλοπές), αρχίζει να επαναπροσδιορίζει τη στάση της. Η ελίτ δεν θέλει να βρεθεί «συγκατηγορούμενη» σε ένα τοπίο που το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και η Εισαγγελία περιγράφουν ως θεσμικά προβληματικό. Η οικονομική ισχύς αναζητά πάντα την προβλεψιμότητα. Αν ο Μητσοτάκης από «εγγυητής» γίνει «βαρίδι» λόγω διεθνούς απομόνωσης, η ελίτ θα αναζητήσει τον επόμενο διαχειριστή.
Η στρατηγική της τριγωνοποίησης (triangulation) που εφάρμοσε ο Κυριάκος Μητσοτάκης -υιοθετώντας δηλαδή αγγλοσαξονική ατζέντα κοινωνικών δικαιωμάτων για να αλώσει το κέντρο, ενώ διατηρεί μια σκληρή νεοφιλελεύθερη οικονομική πολιτική- λειτούργησε ως εγγύηση σταθερότητας για την οικονομική ελίτ για μια πενταετία. Η τριγωνοποίηση έφερε στο προσκήνιο μια νέα τάξη στελεχών και επιχειρηματιών, συχνά μετακλητών ή στενών συνεργατών του Μαξίμου, που παρακάμπτουν τις παραδοσιακές «οικογένειες» της ελληνικής οικονομίας. Ωστόσο, η «άρση της εμπιστοσύνης» από τμήματα της οικονομικής ελίτ σπάνια εκδηλώνεται ως ιδεολογική διαφωνία. Εκδηλώνεται ως θεσμική πίεση ή ως αξιοποίηση των διεθνών ελέγχων.
Ίσως τελικά στην Ελλάδα, η πιο αποτελεσματική επανάσταση να μην ξεκινά από τα οδοφράγματα, αλλά από τα boardrooms εκείνων που αποφάσισαν να «αλλαξοπιστήσουν».
*Προϊστάμενος Νηπιαγωγείου Πυργίου Μαστιχοχωρίων (μέλος Δ.Σ Δασκάλων Χίου, Ν.Ε . Συριζα Χίου)
Όλες οι σημαντικές ειδήσεις
Συναγερμός ΕΦΕΤ: Ανάκληση σε πασίγνωστη φέτας λόγω Λιστέριας
Προκηρύξεις εκπαιδευτικών 2026: Πώς θα δεις πρώτος τους πίνακες μέσω google
