Χρήστος Κάτσικας Κάθε Μάιο, λίγο πριν αρχίσουν οι πανελλήνιες εξετάσεις, κάτι πιο βαρύ από τα βιβλία ακουμπά στους ώμους των μαθητών. Δεν είναι μόνο η εξεταστέα ύλη, ούτε οι ώρες διαβάσματος. Είναι οι προσδοκίες. Εκείνες που συχνά δεν ανήκουν καν στους ίδιους.
Οι Πανελλήνιες Εξετάσεις έχουν καταγραφεί στη συλλογική συνείδηση ως «η στιγμή που κρίνει τα πάντα». Και μέσα σε αυτό το κλίμα, το οικογενειακό περιβάλλον –συνήθως με τις καλύτερες προθέσεις– μετατρέπεται άθελά του σε έναν μηχανισμό πίεσης. Γιατί για πολλούς γονείς, το παιδί δεν είναι μόνο ένα πρόσωπο που μεγαλώνει· είναι και ο καθρέφτης των δικών τους ανεκπλήρωτων φιλοδοξιών.
«Θα γίνεις γιατρός», «θα συνεχίσεις το επάγγελμα», «έχεις μυαλό, μην το χαραμίσεις». Φράσεις που μοιάζουν με ενθάρρυνση, αλλά συχνά κρύβουν μια σιωπηλή επιβολή. Έτσι, ένα παιδί που αγαπά τη λογοτεχνία οδηγείται στη Νομική «γιατί έχει μέλλον». Ένας έφηβος που θέλει να γίνει δάσκαλος πιέζεται προς την Ιατρική «γιατί είναι κρίμα να χαθεί».
Κάπου εκεί, η φωνή του ίδιου του παιδιού χαμηλώνει. Και τελικά, πολλές φορές, σιωπά.
Τα στοιχεία είναι αποκαλυπτικά: σύμφωνα με έρευνες, πάνω από το 60% των εφήβων δηλώνει ότι η επιλογή σπουδών επηρεάστηκε καθοριστικά από τις απόψεις των γονέων τους, ενώ ένα σημαντικό ποσοστό παραδέχεται ότι θα επέλεγε διαφορετική κατεύθυνση αν δεν υπήρχε αυτή η πίεση. Δεν πρόκειται για μεμονωμένα περιστατικά. Πρόκειται για μια βαθιά ριζωμένη κουλτούρα.
Και το τίμημα αυτής της κουλτούρας είναι βαρύ.
Το άγχος των Πανελληνίων δεν είναι μόνο φόβος αποτυχίας. Είναι ο φόβος της απογοήτευσης των άλλων. Ο Δημήτρης, μαθητής της Γ’ Λυκείου, περιγράφει ταχυπαλμίες όχι από την ύλη, αλλά από την εικόνα της μητέρας του όταν δεν έγραφε όσο «έπρεπε». Η Αναστασία πέρασε με εξαιρετική βαθμολογία στη σχολή που ήθελε ο πατέρας της, αλλά όχι εκείνη. «Όλοι χάρηκαν… εκτός από μένα», λέει.
Αυτές οι ιστορίες δεν είναι εξαιρέσεις. Είναι η σιωπηλή πραγματικότητα πίσω από τους πανηγυρισμούς των επιτυχιών.
Και το παράδοξο κορυφώνεται μετά την «επιτυχία». Όταν οι εξετάσεις τελειώνουν και οι σχολές ανοίγουν τις πόρτες τους, αρκετοί νέοι συνειδητοποιούν ότι βρίσκονται σε έναν χώρο που δεν τους ανήκει.
Με άλλα λόγια, η επιτυχία στις Πανελλαδικές δεν εγγυάται την ευτυχία. Μπορεί, αντίθετα, να σηματοδοτεί την αρχή μιας διαδρομής αποξένωσης από τον εαυτό.
Η ελληνική κοινωνία εξακολουθεί να αναπαράγει μια ιεραρχία επαγγελμάτων: η Ιατρική, η Νομική, οι Πολυτεχνικές σχολές προβάλλονται ως «ασφαλείς» επιλογές, ενώ άλλες κατευθύνσεις θεωρούνται δευτερεύουσες ή «ριψοκίνδυνες». Οι ίδιες οι επιλογές των υποψηφίων, όπως καταγράφονται κάθε χρόνο, αντικατοπτρίζουν αυτή τη λογική: υψηλό κύρος, επαγγελματική αποκατάσταση, οικονομική σταθερότητα.
Κι όμως, η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη.
Η εμπειρία φανερώνει ότι οι φοιτητές που επιλέγουν σπουδές με βάση τα δικά τους ενδιαφέροντα παρουσιάζουν υψηλότερα επίπεδα ικανοποίησης, αυτοεκτίμησης και ψυχικής ισορροπίας. Αντίθετα, όσοι ακολουθούν διαδρομές που δεν τους εκφράζουν, συχνά βιώνουν εσωτερική σύγκρουση, αμφιβολία και –σε ορισμένες περιπτώσεις– εγκατάλειψη.
Το ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι αν οι γονείς πρέπει να ενδιαφέρονται. Είναι πώς.
Η αγωνία για το μέλλον των παιδιών είναι απολύτως κατανοητή, ιδιαίτερα σε μια κοινωνία με αβεβαιότητα και περιορισμένες ευκαιρίες. Όμως υπάρχει μια λεπτή γραμμή ανάμεσα στη στήριξη και την επιβολή. Και αυτή η γραμμή συχνά ξεπερνιέται χωρίς να το αντιληφθούμε.
Το παιδί δεν χρειάζεται έναν «σκηνοθέτη» της ζωής του. Χρειάζεται έναν συνοδοιπόρο.
Οι Πανελλαδικές είναι σημαντικές. Αλλά δεν είναι το τέλος της διαδρομής. Δεν καθορίζουν απόλυτα ούτε την επαγγελματική πορεία ούτε –πολύ περισσότερο– την αξία ενός ανθρώπου. Είναι ένας σταθμός. Και όπως κάθε σταθμός, μπορεί να οδηγήσει σε διαφορετικές κατευθύνσεις.
Ίσως, τελικά, η μεγαλύτερη πρόκληση για την ελληνική οικογένεια δεν είναι να εξασφαλίσει την «επιτυχία» των παιδιών της, αλλά να τους επιτρέψει να ονειρευτούν με τη δική τους φωνή.
Γιατί το πιο βαρύ φορτίο που μπορεί να κουβαλήσει ένας μαθητής δεν είναι τα βιβλία.
Είναι μια ζωή που δεν διάλεξε ο ίδιος.
Όλες οι σημαντικές και έκτακτες ειδήσεις σήμερα
Γιατί η ώρα έχει 60 λεπτά: Η αρχαία απόφαση που «ρυθμίζει» ακόμη τη ζωή μας
Υπ. Παιδείας: Καταβολή αποζημίωσης σε εκπαιδευτικό μετά από 14 χρόνια. Ο λόγος
Σχολεία: Πέντε μέρες χωρίς μαθήματα μετά το Πάσχα - Το πρόγραμμα
