Σε μια εποχή όπου τα ανθρώπινα δικαιώματα, η ισότητα και η κοινωνική συνοχή βρίσκονται στο επίκεντρο του δημόσιου διαλόγου, η εκπαίδευση καλείται να λειτουργήσει ως χώρος καλλιέργειας δημοκρατικών αξιών και κριτικής σκέψης. Η πρόκληση γίνεται ακόμη μεγαλύτερη σε μικρές κοινωνίες, όπου οι παραδοσιακές δομές, η κοινωνική εγγύτητα και ο φόβος της δημόσιας έκθεσης μπορούν να επιβραδύνουν την αποδοχή νέων κοινωνικών πρακτικών. Σε αυτό το πλαίσιο, ο ρόλος του εκπαιδευτικού δεν περιορίζεται στη μετάδοση γνώσεων, αλλά επεκτείνεται στη διαμόρφωση ενεργών και δημοκρατικών πολιτών.
Σε αντίθεση με έντονα ιεραρχικά συστήματα οργάνωσης, η έννοια της «αναρχίας» δεν ταυτίζεται με τη βία ή με την κατάλυση των αξιών και των θεσμών που προστατεύουν τα δικαιώματα. Αναφέρεται σε μια μη βίαιη πολιτική παράδοση που προωθεί την αυτοοργάνωση, τη συμμετοχική λήψη αποφάσεων και την ανοιχτή δημόσια διαβούλευση των συλλογικοτήτων. Σε αυτό το πλαίσιο, η αναγνώριση της αυτοοργάνωσης (π.χ. μέσα από δράσεις ανεξάρτητης εποπτείας και διαφανείς κανόνες συμμετοχής) μπορεί να μειώσει την ανάγκη για ορισμένες μορφές γραφειοκρατικής ρύθμισης. Αυτό όμως δεν σημαίνει κατάργηση των μηχανισμών που διαφυλάσσουν βασικά ανθρώπινα δικαιώματα.
Όταν οι πρακτικές των συλλογικοτήτων εκτίθενται με σαφήνεια στο δημόσιο πεδίο, διαμορφώνονται επαναλαμβανόμενα μοτίβα συμπεριφοράς, σταθερές κοινωνικές πρακτικές που ενσωματώνονται στην καθημερινότητα. Τα μοτίβα αυτά, όταν συγκροτούνται υπό συνθήκες διαφάνειας και υπευθυνότητας, μπορούν να ενισχύσουν την τήρηση και την εφαρμογή των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Αντίθετα, όπου αντιδραστικές τάσεις επιβραδύνουν ή αποκλείουν καινοτόμες κοινωνικές πρακτικές, όπως η ισότητα των φύλων, η υγιής επιχειρηματικότητα ή η υπεύθυνη χρήση νέων τεχνολογιών, η κοινωνική εξέλιξη συχνά επιβραδύνεται ή εγκλωβίζεται σε στασιμότητα.
Η δημόσια έκθεση των συλλογικών πρακτικών συνεπάγεται και δημόσια ευθύνη. Σε κοινωνίες όπου η σχέση πολίτη και θεσμών είναι κυρίως ιεραρχική, όπου οι πολίτες λειτουργούν περισσότερο ως εκτελεστές αποφάσεων και λιγότερο ως συμμέτοχοι στη διαμόρφωσή τους, η απουσία διαφανούς και έγκυρης πληροφόρησης υπονομεύει την ικανότητα των συλλογικοτήτων να λειτουργήσουν αυτόνομα. Όταν οι αρχές νομιμοποιούν και συστηματοποιούν αποκλειστικά τον τρόπο άσκησης της εξουσίας, οι συλλογικότητες παύουν να λειτουργούν ως ενεργοί πόλοι δημόσιας διαβούλευσης και ενδέχεται να διαμορφωθούν «μονοπώλια» δημόσιας γνώμης.
Πολλές μελέτες επισημαίνουν ότι η συγκέντρωση της δημόσιας σφαίρας υπό την «προστασία» εξουσιαστικών μηχανισμών οδηγεί σε αποδυνάμωση του κοινωνικού κεφαλαίου των συλλογικοτήτων. Η συλλογική δράση χάνει έτσι τη δυναμική της, όχι μόνο ως μέσο έκφρασης, αλλά και ως παράγοντας προστασίας και εφαρμογής θεμελιωδών δικαιωμάτων. Σε αυτή την κατεύθυνση αναδεικνύεται η σημασία του δικαιώματος στη ζωή, το οποίο στην Οικουμενική Διακήρυξη Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων θεμελιώνεται ως κεντρική αρχή: «όλοι οι άνθρωποι γεννιούνται ελεύθεροι και ίσοι στην αξιοπρέπεια και τα δικαιώματα…».
Σε μικρές κοινωνίες — και ιδιαίτερα σε νησιωτικές ή παραμεθόριες κοινότητες — η έννοια της πολιτισμικής ευαισθησίας και της εμπιστευτικότητας αποκτά ιδιαίτερο βάρος. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η οργάνωση δράσεων για την ισότητα των φύλων σε σχολικές μονάδες παραδοσιακών νησιωτικών περιοχών. Σε τέτοια περιβάλλοντα, παράγοντες όπως οι παραδοσιακοί κοινωνικοί ρόλοι, η περιορισμένη πρόσβαση σε υπηρεσίες και το μικρότερο εύρος διαθέσιμου εκπαιδευτικού προσωπικού επηρεάζουν άμεσα τη διάχυση νέων ιδεών και πρακτικών. Στις κοινότητες αυτές, οι κοινωνικές παραδόσεις και η εγγύτητα μεταξύ των ανθρώπων συχνά ενισχύουν τον φόβο της δημόσιας έκθεσης. Παρ’ όλα αυτά, οι ίδιες κοινότητες μπορούν να δημιουργήσουν δίκτυα άμεσης κοινωνικής ανταπόκρισης, όπου καλά σχεδιασμένες συλλογικές παρεμβάσεις έχουν άμεσο και απτό κοινωνικό αποτέλεσμα.
Σε αυτό το πλαίσιο, η εκπαίδευση διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο. Ο εκπαιδευτικός μπορεί να συμβάλει ουσιαστικά στην ενημέρωση και ευαισθητοποίηση των μαθητών χωρίς στερεότυπα και προκαταλήψεις, ενισχύοντας τη δημοκρατική συμμετοχή και την κοινωνική συνοχή. Στην καθημερινή σχολική πρακτική, αυτό εκφράζεται μέσα από τη διαχείριση της διαφορετικότητας στην τάξη, τη συζήτηση κοινωνικών ζητημάτων με τεκμηριωμένο και ισορροπημένο τρόπο και την καλλιέργεια κριτικής σκέψης απέναντι σε πληροφορίες και κοινωνικά στερεότυπα.
Παράλληλα, η αξιοποίηση των νέων τεχνολογιών ως εργαλείων μάθησης, και όχι ως αυτοσκοπού, συμβάλλει στην ανάπτυξη της κριτικής σκέψης, της ψηφιακής υπευθυνότητας και της συνειδητής χρήσης της γνώσης. Η εκπαίδευση μπορεί έτσι να λειτουργήσει ως πεδίο σταδιακής μετάβασης από κλειστά και άκαμπτα κοινωνικά πρότυπα σε περισσότερο ανεκτικές και συμπεριληπτικές κοινωνικές πρακτικές.
Την ίδια στιγμή, η υπέρβαση συντηρητικών αντιλήψεων που ενίοτε εκφράζονται σε διοικητικό επίπεδο μπορεί να λειτουργήσει ως μοχλός προόδου, αποτρέποντας τη στασιμότητα και την κοινωνική καθυστέρηση, ιδιαίτερα σε μικρές και κλειστές κοινωνικές δομές. Η εκπαίδευση δεν καλείται να συγκρουστεί με τις τοπικές κοινωνίες, αλλά να συμβάλει στον σταδιακό εμπλουτισμό του δημοκρατικού διαλόγου μέσα σε αυτές.
Συμπερασματικά, η πολιτισμική ευαισθησία απέναντι στα ανθρώπινα δικαιώματα απαιτεί ισορροπία: ενθάρρυνση της αυτοοργάνωσης και της δημόσιας διαβούλευσης από τη μία πλευρά και διασφάλιση θεσμικών μηχανισμών προστασίας από την άλλη. Δεν είναι ρεαλιστικό να αναμένεται ότι τα ανθρώπινα δικαιώματα μπορούν να διδαχθούν και να εφαρμοστούν με τον ίδιο τρόπο και στον ίδιο χρόνο σε κάθε κοινωνία. Οι στρατηγικές προώθησης των δικαιωμάτων οφείλουν να λαμβάνουν υπόψη τις τοπικές ιδιαιτερότητες, να ενισχύουν την εμπιστοσύνη και να προωθούν πρακτικές που λειτουργούν μέσα στο κοινωνικό και πολιτισμικό πλαίσιο κάθε κοινότητας.
Σταύρος Τενεκετζής
Αναπληρωτής εκπαιδευτικός κλ. ΠΕ80
MBA Hospitality and Tourism
MA Κοινωνική και Ιστορική Ανθρωπολογία
Όλες οι σημαντικές και έκτακτες ειδήσεις σήμερα
Voucher 750 ευρώ σε εργαζόμενους του ιδιωτικού τομέα - Ανοίγουν οι αιτήσεις
