Έναν νέο θεσμό που φιλοδοξεί να λειτουργήσει ως μηχανισμός ειρηνικής επίλυσης διαφορών μέσα στα ελληνικά πανεπιστήμια εισάγει διάταξη σε νομοσχέδιο του υπουργείου Δικαιοσύνης, δημιουργώντας ουσιαστικά έναν νέο ρόλο για τους φοιτητές: αυτόν του φοιτητή-διαμεσολαβητή, ο οποίος, μετά από ειδική εκπαίδευση, θα μπορεί να παρεμβαίνει σε διαφορές ανάμεσα σε συμφοιτητές του, σε παρεξηγήσεις και σε προβλήματα επικοινωνίας πριν αυτά εξελιχθούν σε μεγαλύτερες συγκρούσεις.
Η φιλοσοφία της ρύθμισης είναι, τουλάχιστον σε επίπεδο διακήρυξης, δύσκολο να αμφισβητηθεί. Η ειρηνική επίλυση διαφορών, η καλλιέργεια κουλτούρας διαλόγου και η εκπαίδευση νέων ανθρώπων σε δεξιότητες όπως η ενεργητική ακρόαση, η ουδετερότητα και η διαχείριση της σύγκρουσης αποτελούν στοιχεία που μπορούν να έχουν πραγματική εκπαιδευτική αξία.
Το ερώτημα, όμως, είναι άλλο: πόσους ακόμη θεσμούς μπορούν να αντέξουν τα πανεπιστήμια όταν αρκετοί από εκείνους που θεσμοθετήθηκαν στο παρελθόν εξακολουθούν να λειτουργούν περισσότερο τυπικά παρά ουσιαστικά;
Φοιτητές-διαμεσολαβητές και ειδική μονάδα στα ΑΕΙ
Η διάταξη προβλέπει τη δημιουργία ειδικής μορφής πανεπιστημιακής διαμεσολάβησης, με στόχο, όπως αναφέρεται, την «ειρηνική διευθέτηση των εσωτερικών διαφορών της πανεπιστημιακής κοινότητας», την ανάπτυξη κοινωνικών δεξιοτήτων των φοιτητών που θα συμμετέχουν αλλά και την ευρύτερη εξοικείωση του ακαδημαϊκού χώρου με τον θεσμό της διαμεσολάβησης.
Στο πλαίσιο αυτό, τα ΑΕΙ θα μπορούν να αποκτήσουν φοιτητές-διαμεσολαβητές, συντονιστή της διαδικασίας και γραφείο ή μονάδα διαμεσολάβησης, δημιουργώντας μία ακόμη οργανωτική δομή μέσα στα πανεπιστήμια.
Στη διαδικασία θα μπορούν να υπάγονται κυρίως διαφορές μεταξύ φοιτητών του ίδιου ιδρύματος, παρανοήσεις και προβλήματα ή «διαταραχές» στην επικοινωνία.
Η λογική είναι να αντιμετωπίζονται οι καθημερινές συγκρούσεις πριν διογκωθούν, μέσα από μια οργανωμένη διαδικασία συνεννόησης και όχι με αντιπαραθέσεις, καταγγελίες ή διοικητικές διαδικασίες.
Τουλάχιστον 20 ώρες εκπαίδευσης
Οι φοιτητές που θα αναλαμβάνουν τον ρόλο του διαμεσολαβητή δεν θα εισέρχονται στη διαδικασία χωρίς προετοιμασία.
Τα πανεπιστήμια θα μπορούν να οργανώνουν εκπαιδευτικά προγράμματα ελάχιστης διάρκειας 20 ωρών, στα οποία θα διδάσκονται στοιχεία θεωρίας της σύγκρουσης, αρχές και στάδια της διαμεσολάβησης, τεχνικές ερωτήσεων, ενεργητική ακρόαση, αποτελεσματική επικοινωνία, εμπιστευτικότητα και ουδετερότητα.
Ως εκπαιδευτική εμπειρία, ένα τέτοιο πρόγραμμα μπορεί να αποδειχθεί χρήσιμο ακόμη και πέρα από το ίδιο το πανεπιστήμιο, καθώς οι δεξιότητες διαλόγου, διαπραγμάτευσης και αποκλιμάκωσης συγκρούσεων είναι πολύτιμες τόσο στην επαγγελματική όσο και στην κοινωνική ζωή.
Η συζήτηση, συνεπώς, δεν αφορά τόσο το εάν η διαμεσολάβηση μπορεί να έχει αξία, όσο το κατά πόσο θα εφαρμοστεί στην πράξη ή θα προστεθεί στη μεγάλη αλυσίδα πανεπιστημιακών θεσμών που προβλέπονται λεπτομερώς στη νομοθεσία αλλά τελικά υπολειτουργούν.
Το προηγούμενο του ακαδημαϊκού συμβούλου
Το χαρακτηριστικότερο παράδειγμα είναι ο ακαδημαϊκός σύμβουλος σπουδών.
Ο θεσμός υπάρχει εδώ και χρόνια και έχει σχεδιαστεί ώστε ο φοιτητής να διαθέτει ένα συγκεκριμένο μέλος του διδακτικού προσωπικού στο οποίο μπορεί να απευθύνεται για ζητήματα που σχετίζονται με την πορεία των σπουδών του, τις δυσκολίες που αντιμετωπίζει και τις καθυστερήσεις στην ολοκλήρωση των μαθημάτων.
Τα πανεπιστήμια αναρτούν στις ιστοσελίδες τους τις σχετικές λίστες και ο θεσμός εμφανίζεται κανονικά στα οργανωτικά τους σχήματα.
Στην πράξη, όμως, σε μεγάλο μέρος της πανεπιστημιακής καθημερινότητας ο ακαδημαϊκός σύμβουλος παραμένει ένας θεσμός με περιορισμένη παρουσία στη ζωή του φοιτητή, παρότι σήμερα θα μπορούσε να είναι περισσότερο απαραίτητος από ποτέ, ιδιαίτερα σε μια περίοδο κατά την οποία η διάρκεια των σπουδών, οι καθυστερήσεις και ο κίνδυνος διαγραφής έχουν αποκτήσει πολύ μεγαλύτερη σημασία.
Και κάπου εδώ προκύπτει το βασικό ερώτημα: πριν δημιουργηθεί ένας νέος μηχανισμός, έχει αξιολογηθεί γιατί δεν απέδωσαν όπως αναμενόταν οι προηγούμενοι;
Τι δεν θα μπορούν να λύνουν οι «ειρηνοποιοί»
Υπάρχει και μία ακόμη ιδιαιτερότητα στη νέα ρύθμιση.
Από την πανεπιστημιακή διαμεσολάβηση εξαιρούνται τα πιο δύσκολα και πιο σοβαρά ζητήματα: περιστατικά βίας, παρενόχλησης ή εκφοβισμού, θέματα ακαδημαϊκής βαθμολόγησης και πειθαρχικά παραπτώματα.
Οι εξαιρέσεις αυτές είναι κατανοητές από θεσμική και νομική σκοπιά, καθώς τέτοιες υποθέσεις απαιτούν άλλες διαδικασίες και εγγυήσεις.
Ταυτόχρονα, όμως, περιορίζουν αρκετά το πραγματικό πεδίο στο οποίο θα μπορεί να παρέμβει ο νέος μηχανισμός. Οι φοιτητές-διαμεσολαβητές θα μπορούν να αντιμετωπίζουν κυρίως παρεξηγήσεις, προσωπικές αντιπαραθέσεις και προβλήματα επικοινωνίας, όχι όμως τις συγκρούσεις που συνήθως δημιουργούν τις μεγαλύτερες εντάσεις μέσα στα πανεπιστήμια.
Ένας ακόμη θεσμός ή μια πραγματική ανάγκη;
Η πανεπιστημιακή διαμεσολάβηση δεν είναι από μόνη της περιττή ιδέα. Αν λειτουργήσει σοβαρά, μπορεί να δημιουργήσει κουλτούρα διαλόγου και να προσφέρει σε φοιτητές δεξιότητες που δύσκολα αποκτώνται μέσα από ένα τυπικό πρόγραμμα μαθημάτων.
Όμως στα ελληνικά ΑΕΙ το πρόβλημα σπάνια ήταν η έλλειψη θεσμικών προβλέψεων. Πολύ συχνότερα ήταν η απόσταση ανάμεσα στον νόμο και στην καθημερινή εφαρμογή του.
Γραφεία, επιτροπές, συντονιστές, σύμβουλοι, μονάδες και κανονισμοί έχουν δημιουργηθεί πολλές φορές με φιλόδοξους στόχους, χωρίς να συνοδεύονται πάντα από το προσωπικό, τον χρόνο, τη χρηματοδότηση και κυρίως την κουλτούρα που χρειάζεται για να λειτουργήσουν.
Γι' αυτό και η πραγματική δοκιμασία των νέων «ειρηνοποιών» των πανεπιστημίων δεν θα είναι η ψήφιση της διάταξης ούτε η δημιουργία ενός ακόμη γραφείου σε κάποιο οργανόγραμμα.
Θα είναι αν, έπειτα από έναν χρόνο λειτουργίας, οι φοιτητές θα γνωρίζουν ότι υπάρχει, θα το εμπιστεύονται και θα το χρησιμοποιούν.
Γιατί διαφορετικά, ο νέος θεσμός κινδυνεύει να λύσει κυρίως μία διαφορά που τα ελληνικά πανεπιστήμια γνωρίζουν πολύ καλά: τη διαφορά ανάμεσα σε αυτό που προβλέπει ο νόμος και σε αυτό που τελικά συμβαίνει στην πράξη.
