Ένας εκπαιδευτικός επιβάλλει ένα παιδαγωγικό μέτρο που προβλέπεται από το ισχύον πλαίσιο, ένας Σύλλογος Διδασκόντων αποφασίζει τον αποκλεισμό μαθητή από μια σχολική δραστηριότητα, ένας διευθυντής εφαρμόζει τον Εσωτερικό Κανονισμό του σχολείου και, λίγες ώρες αργότερα, μπορεί να βρεθεί αντιμέτωπος όχι μόνο με μια διαμαρτυρία γονέα, αλλά με μήνυση, εξώδικο, αστυνομική κλήση ή ακόμη και τη διαδικασία του αυτοφώρου.
Αυτή είναι η «νομική μοναξιά» που περιγράφουν πλέον αρκετοί άνθρωποι της εκπαίδευσης: το κράτος ζητά από τον εκπαιδευτικό να αποφασίζει, να παρεμβαίνει, να προστατεύει μαθητές, να επιβάλλει κανόνες και να εφαρμόζει τη νομοθεσία, αλλά όταν μια τέτοια απόφαση αμφισβητηθεί με νομικά μέσα, ο ίδιος συχνά αισθάνεται ότι πρέπει να υπερασπιστεί μόνος του όσα έκανε στο πλαίσιο της υπηρεσίας του.
Όταν το παιδαγωγικό μέτρο μετατρέπεται σε δικαστική υπόθεση
Το ισχύον θεσμικό πλαίσιο προβλέπει σειρά παιδαγωγικών μέτρων, από την προφορική παρατήρηση και την επίπληξη έως την ωριαία απομάκρυνση, την αποβολή, τον αποκλεισμό από σχολικές δράσεις ή εκδρομές, την αλλαγή τμήματος και, στις σοβαρότερες περιπτώσεις, την αλλαγή σχολικού περιβάλλοντος.
Παράλληλα, κάθε σχολική μονάδα διαθέτει Εσωτερικό Κανονισμό Λειτουργίας, ο οποίος αποτελεί το κοινό πλαίσιο μέσα στο οποίο οργανώνεται η σχολική ζωή.
Το πρόβλημα αρχίζει όταν μια διοικητική ή παιδαγωγική απόφαση δεν αμφισβητείται μόνο υπηρεσιακά ή διοικητικά, αλλά μεταφέρεται αμέσως στο πεδίο του ποινικού δικαίου.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα που έχει προκαλέσει έντονη συζήτηση στον εκπαιδευτικό χώρο ήταν η περίπτωση διευθύντριας σχολείου η οποία βρέθηκε αντιμέτωπη με αστυνομική διαδικασία μετά από μήνυση γονέων για τον αποκλεισμό μαθήτριας από σχολική εκδρομή.
Ανεξάρτητα από την τελική νομική αξιολόγηση κάθε συγκεκριμένης υπόθεσης, το περιστατικό ανέδειξε το κεντρικό ερώτημα: μέχρι πού φτάνει η ευθύνη του εκπαιδευτικού όταν εφαρμόζει μια απόφαση που θεωρεί ότι στηρίζεται στο θεσμικό πλαίσιο και ποιος τον προστατεύει όταν αυτή η απόφαση μετατρέπεται σε ποινική αντιδικία;
Ο φόβος αλλάζει ήδη το σχολείο
Η πιο σοβαρή συνέπεια δεν είναι μόνο η ταλαιπωρία εκείνου που θα κληθεί να δώσει εξηγήσεις.
Είναι το μήνυμα που φτάνει στους υπόλοιπους εκπαιδευτικούς.
Ένας Σύλλογος Διδασκόντων που γνωρίζει ότι κάθε δύσκολη απόφαση μπορεί να οδηγήσει σε εξώδικα, μηνύσεις ή προσωπική δικαστική εμπλοκή είναι πιθανό την επόμενη φορά να επιλέξει την ασφαλέστερη λύση: να μην αποφασίσει τίποτε.
Κάπως έτσι δημιουργείται μια επικίνδυνη μορφή παθητικότητας. Εκπαιδευτικοί μπορεί να διστάζουν να εφαρμόσουν παιδαγωγικά μέτρα, διευθυντές να φοβούνται να υπογράψουν αποφάσεις και Σύλλογοι Διδασκόντων να αναζητούν περισσότερο το πώς θα αποφύγουν μια νομική εμπλοκή παρά το ποια είναι η παιδαγωγικά σωστή αντιμετώπιση ενός περιστατικού.
Το αποτέλεσμα είναι ότι ένα μέρος του πολύτιμου σχολικού χρόνου μεταφέρεται από τη διδασκαλία και την παιδαγωγική διαχείριση σε καταγγελίες, έγγραφα, απολογίες και νομικές συμβουλές.
Το δικαίωμα των γονέων πρέπει να παραμείνει απόλυτα προστατευμένο
Υπάρχει, βεβαίως, μια απαραίτητη κόκκινη γραμμή.
Κανένα αίτημα προστασίας των εκπαιδευτικών δεν μπορεί να σημαίνει ασυλία. Οι γονείς πρέπει να έχουν πλήρες δικαίωμα να προσφεύγουν στις αρμόδιες αρχές όταν θεωρούν ότι ένα παιδί έχει υποστεί βία, κακομεταχείριση, εξευτελισμό ή οποιαδήποτε παράνομη συμπεριφορά.
Το κρίσιμο είναι να μπορεί το σύστημα να διακρίνει γρήγορα μια πραγματική ένδειξη ποινικού αδικήματος από μια διαφωνία για την εφαρμογή ενός παιδαγωγικού ή διοικητικού μέτρου.
Αυτό το φίλτρο είναι σήμερα που πολλοί εκπαιδευτικοί θεωρούν ότι απουσιάζει.
Ποιος υπερασπίζεται τον εκπαιδευτικό;
Εδώ βρίσκεται ίσως η ουσία του προβλήματος.
Ένας δημόσιος εκπαιδευτικός μπορεί να κληθεί να πληρώσει δικηγόρο, να προετοιμάσει υπόμνημα, να εμφανιστεί σε αστυνομικές ή δικαστικές αρχές και να περάσει μήνες ή χρόνια μέχρι να κλείσει μια υπόθεση η οποία ξεκίνησε από μια ενέργεια που πραγματοποίησε ως μέρος της δουλειάς του.
Υπάρχουν δυνατότητες συνδρομής από συνδικαλιστικούς φορείς και, υπό προϋποθέσεις, θεσμικοί μηχανισμοί νομικής υποστήριξης, όμως δεν υπάρχει στην καθημερινή αντίληψη του εκπαιδευτικού ένα απλό, αυτόματο και εγγυημένο σύστημα νομικής κάλυψης που θα ενεργοποιείται όταν η δίωξη αφορά αποκλειστικά πράξη εντός των υπηρεσιακών καθηκόντων του.
Τρεις αλλαγές που θα μπορούσαν να λειτουργήσουν ως ασπίδα
Στον δημόσιο διάλογο έχουν κατατεθεί τρεις βασικές κατευθύνσεις: σαφέστερες οδηγίες για το πώς αντιμετωπίζονται νομικά οι αποφάσεις των σχολικών οργάνων, ένας μηχανισμός προκαταρκτικής διαμεσολάβησης ή θεσμικού ελέγχου πριν μια απλή σχολική διαφορά οδηγηθεί σε πλήρη δικαστική σύγκρουση και, κυρίως, πλήρης νομική κάλυψη από την Πολιτεία για εκπαιδευτικούς που διώκονται για ενέργειες στο πλαίσιο των καθηκόντων τους, εφόσον δεν υπάρχει δόλος ή υπέρβαση εξουσίας.
Χρειάζεται επίσης μόνιμη νομική συμβουλευτική υποστήριξη στις Διευθύνσεις Εκπαίδευσης και ουσιαστική επιμόρφωση διευθυντών και εκπαιδευτικών, ώστε να γνωρίζουν όχι μόνο τις υποχρεώσεις αλλά και τα δικαιώματά τους.
Γιατί το δίλημμα δεν μπορεί να είναι «προστασία του μαθητή ή προστασία του εκπαιδευτικού».
Ένα σοβαρό σχολικό σύστημα οφείλει να εγγυάται και τα δύο.
Ο μαθητής πρέπει να προστατεύεται από κάθε πραγματική αυθαιρεσία και ο εκπαιδευτικός πρέπει να γνωρίζει ότι, όταν ενεργεί νόμιμα και στο πλαίσιο των καθηκόντων του, δεν θα εγκαταλειφθεί μόνος απέναντι σε μια μήνυση.
Διαφορετικά, η τελευταία και ίσως πιο επικίνδυνη συνέπεια θα είναι ένα σχολείο στο οποίο κανείς δεν θα θέλει να παίρνει αποφάσεις, επειδή όλοι θα φοβούνται ποιος μπορεί να τους περιμένει έξω από την πόρτα την επόμενη ημέρα.
