Πώς μπορεί μια διαμαρτυρία για τα προβλήματα της εκπαίδευσης να εξελιχθεί σε γενικευμένη κοινωνική κινητοποίηση; Οι πρόσφατες εξελίξεις στη Γαλλία επαναφέρουν ένα ερώτημα που απασχολεί εδώ και δεκαετίες την κοινωνιολογία και την πολιτική επιστήμη: γιατί οι άνθρωποι εξεγείρονται και κάτω από ποιες συνθήκες η κοινωνική δυσαρέσκεια μετατρέπεται σε συλλογική δράση;
Γιατί εξεγείρονται οι άνθρωποι; Η θεωρία του Gurr
Ο Αμερικανός πολιτικός επιστήμονας Ted Robert Gurr, στο κλασικό βιβλίο του Why Men Rebel (1970), υποστήριξε ότι οι άνθρωποι δεν εξεγείρονται απλώς επειδή είναι φτωχοί ή αντιμετωπίζουν δύσκολες συνθήκες ζωής. Καθοριστικό ρόλο παίζει αυτό που ονόμασε σχετική αποστέρηση: η απόσταση ανάμεσα σε όσα θεωρούν ότι δικαιούνται και σε όσα έχουν πραγματικά τη δυνατότητα να αποκτήσουν.
Η δυσαρέσκεια εντείνεται όταν οι άνθρωποι αισθάνονται ότι χάνουν δικαιώματα, ευκαιρίες και δυνατότητες που θεωρούσαν δεδομένα. Δεν συγκρίνουν μόνο τη θέση τους με εκείνη άλλων κοινωνικών ομάδων, αλλά και με το δικό τους παρελθόν ή με το μέλλον που είχαν φανταστεί.
Η θεωρία αυτή βοηθά να κατανοήσουμε γιατί ακόμη και σε οικονομικά ανεπτυγμένες κοινωνίες, όπως η γαλλική, μπορεί να εκδηλώνονται έντονες κοινωνικές συγκρούσεις. Η οικονομική ανάπτυξη δεν εξασφαλίζει από μόνη της κοινωνική ικανοποίηση, ιδιαίτερα όταν τα οφέλη της κατανέμονται άνισα.
Η γαλλική νεολαία και η αβεβαιότητα για το μέλλον
Οι μαθητές και οι μαθήτριες που κινητοποιούνται στη Γαλλία διεκδικούν καλύτερες συνθήκες εκπαίδευσης, περισσότερους εκπαιδευτικούς και βελτίωση των σχολικών υποδομών. Ωστόσο, τα αιτήματά τους μπορούν να συνδεθούν και με μια ευρύτερη ανησυχία για το μέλλον. Η εκπαίδευση εξακολουθεί να παρουσιάζεται ως βασικός δρόμος κοινωνικής ανόδου, χωρίς να μπορεί πάντοτε να την εξασφαλίσει.
Η εργασιακή ανασφάλεια, το υψηλό κόστος κατοικίας και οι κοινωνικές ανισότητες ενισχύουν αυτή την αβεβαιότητα. Η απόκτηση ενός πτυχίου δεν εγγυάται σταθερή εργασία, αξιοπρεπές εισόδημα ή οικονομική ανεξαρτησία.
Η περίπτωση της Γαλλίας δείχνει πώς διαφορετικές γενιές και κοινωνικές ομάδες μπορούν να συναντηθούν σε κοινές διεκδικήσεις, ακόμη και όταν τα άμεσα προβλήματα που αντιμετωπίζουν διαφέρουν.
Κοινωνικός αποκλεισμός, συλλογικές ταυτότητες και πολιτικός ριζοσπαστισμός
Ορισμένοι αποδίδουν τις κινητοποιήσεις στη Γαλλία στη μετανάστευση και στο Ισλάμ. Ωστόσο, τα καταγεγραμμένα αιτήματα αφορούν κυρίως την εκπαίδευση, τους μισθούς, τις συντάξεις και τις δημόσιες υπηρεσίες. Δεν τεκμηριώνεται, επομένως, η ερμηνεία τους ως κινητοποιήσεων με θρησκευτικά κίνητρα.
Αυτό δεν σημαίνει ότι οι συλλογικές ταυτότητες δεν μπορούν να αποκτήσουν πολιτική σημασία. Όταν άνθρωποι βιώνουν κοινωνικό αποκλεισμό και θεωρούν ότι υφίστανται διακρίσεις εξαιτίας της καταγωγής, της θρησκείας ή των πεποιθήσεών τους, τα χαρακτηριστικά αυτά μπορεί να αποτελέσουν στοιχεία συλλογικής πολιτικής ταύτισης.
Ωστόσο, ακόμη και σε αυτές τις περιπτώσεις, οι οικονομικές και κοινωνικές συνθήκες παραμένουν κρίσιμες για την κατανόηση της δυσαρέσκειας. Οι ιδεολογικοί ή θρησκευτικοί παράγοντες μπορούν να ενισχύσουν την κινητοποίηση, να επιταχύνουν τη συγκρότηση ομάδων και να προσφέρουν στα μέλη τους ένα κοινό πλαίσιο ερμηνείας της αδικίας ακόμη και αν αυτό δεν είναι η πραγματική αιτία των προβλημάτων τους. Δεν λειτουργούν, όμως, ανεξάρτητα από τις υλικές συνθήκες και τα συγκεκριμένα αιτήματα των κινητοποιήσεων. Οι κινητοποιήσεις, όμως, στη Γαλλία δεν παρέχουν στοιχεία για να διατυπωθεί μια τέτοια ερμηνεία.
Η αίσθηση της αδικίας μπορεί, επίσης, να οδηγήσει σε διαφορετικές πολιτικές κατευθύνσεις. Ορισμένοι αναζητούν τις αιτίες των δυσκολιών τους στις κοινωνικές ανισότητες και στις κρατικές πολιτικές.
Άλλοι αποδίδουν την ευθύνη σε μετανάστες ή σε θρησκευτικές ταυτότητες. Αυτές είναι οι αναλύσεις που μπορούν να αξιοποιηθούν από εθνικιστικές και ακροδεξιές οργανώσεις και αυτά τα ερμηνευτικά σχήματα είναι που δημιουργούν τον βιότοπο της ανάπτυξης της ακροδεξιάς.
