Τα κοινωνικά κινήματα αποτελούν αναμφίβολα σημαντικό παράγοντα κοινωνικών αλλαγών. Εκφράζουν αιτήματα, αμφισβητούν καθιερωμένες εξουσίες και συχνά ανοίγουν δρόμους που προηγουμένως έμοιαζαν κλειστοί. Η κατανόησή τους, όμως, απαιτεί να εξετάζουμε όχι μόνο τις διεκδικήσεις και τις διακηρύξεις τους, αλλά και τις αντιφάσεις που αναπτύσσονται στο εσωτερικό τους. Ένα ειρηνικό συλλαλητήριο μπορεί να εξελιχθεί σε πεδίο βανδαλισμών και λεηλασιών. Αν παραλείπουμε αυτή την πλευρά, δεν ερμηνεύουμε ολοκληρωμένα το κοινωνικό φαινόμενο· επιλέγουμε εκείνα τα στοιχεία που επιβεβαιώνουν την άποψή μας.
Η γενιά που έζησε το φοιτητικό κίνημα στα χρόνια της δικτατορίας γνώριζε από προσωπική εμπειρία τη σημασία της συλλογικής διεκδίκησης. Δε διεκδικούμε, βέβαια, το μονοπώλιο της αντίστασης ούτε ισχυριζόμαστε ότι οι δικές μας κινητοποιήσεις ήταν απαλλαγμένες από κάθε αντίφαση. Υπήρχε, ωστόσο, μια ουσιαστική διάκριση ανάμεσα στην πολιτική αντιπαράθεση και την καταστροφή της περιουσίας ανθρώπων που δεν ευθύνονταν για το καθεστώς. Εμείς δεν σπάζαμε τις βιτρίνες των καταστημάτων. Σεβόμασταν τους μικροκαταστηματάρχες, οι οποίοι δεν ήταν υπεύθυνοι για τη δικτατορία. Η προστασία τους δεν αποτελούσε υποχώρηση απέναντι στην εξουσία, αλλά στοιχείο της ηθικής νομιμοποίησης του αγώνα μας.
Το πλήθος δεν αποτελεί ποτέ ένα απολύτως ομοιογενές σύνολο. Δίπλα στους ειρηνικούς διαδηλωτές μπορούν να εμφανιστούν ομάδες που επιδιώκουν τη σύγκρουση, άνθρωποι που εκμεταλλεύονται την αναταραχή για να λεηλατήσουν καταστήματα ή πρόσωπα που χρησιμοποιούν μια πολιτική κινητοποίηση για σκοπούς άσχετους με τα αιτήματά της. Η παρουσία τους δεν ακυρώνει αυτομάτως το δίκαιο των διεκδικήσεων των υπολοίπων. Ούτε, όμως, το δίκαιο των διεκδικήσεων μπορεί να χρησιμοποιείται ως ηθική κάλυψη για κάθε πράξη που διαπράττεται στο όνομά τους. Η διάκριση αυτή είναι απαραίτητη, αν θέλουμε να κατανοήσουμε την πραγματική δυναμική των κοινωνικών κινημάτων αντί να τα εξιδανικεύουμε.
Εδώ ανακύπτει το ζήτημα της περιφρούρησης των κινητοποιήσεων. Οι διοργανωτές και οι συμμετέχοντες δεν μπορούν να ελέγχουν κάθε πράξη κάθε προσώπου, μπορούν όμως να οριοθετούν με σαφήνεια τον ειρηνικό χαρακτήρα της διαδήλωσης και να αποδοκιμάζουν έμπρακτα όσους επιχειρούν να την εκτρέψουν. Η αυτοπροστασία μιας κινητοποίησης από τους βανδαλισμούς δεν αποτελεί καταστολή της διαμαρτυρίας· μπορεί να είναι προϋπόθεση για τη διατήρηση της αξιοπιστίας της. Παράλληλα, η Πολιτεία οφείλει να προστατεύει το δικαίωμα της ειρηνικής συνάθροισης και την ασφάλεια των πολιτών, χωρίς να συγχέει την ειρηνική διαμαρτυρία με την παραβατικότητα.
Το ίδιο μέτρο οφείλουμε να εφαρμόζουμε και όταν αξιολογούμε ένα άρθρο για τα κοινωνικά κινήματα. Στο κείμενο του Νίκου Τσούλια αναδεικνύεται η σημασία της συλλογικής διεκδίκησης και της κοινωνικής αλλαγής. Το ερώτημα, όμως, είναι αν η παρουσίαση εξετάζει και τις αντιφάσεις που μπορούν να υπονομεύσουν τη νομιμοποίηση ενός κινήματος. Δεν χρειάζεται να αποδίδουμε συλλογική ευθύνη σε όλους τους διαδηλωτές για τις πράξεις ορισμένων. Χρειάζεται, ωστόσο, να μην αποσιωπούμε τους βανδαλισμούς και τις λεηλασίες όταν αποτελούν ουσιώδες μέρος του φαινομένου που εξετάζουμε. Η επιλεκτική παρουσίαση των γεγονότων δεν συνιστά πληρέστερη ερμηνεία· μετατρέπει την ανάλυση σε υπεράσπιση μιας προειλημμένης θέσης.
Ιδιαίτερη σημασία έχει αυτό όταν ο αρθρογράφος είναι εκπαιδευτικός. Κάθε εκπαιδευτικός δικαιούται να έχει πολιτικές πεποιθήσεις και να τις εκφράζει δημόσια. Η ιδιότητά του, όμως, συνεπάγεται την υποχρέωση να διακρίνει την τεκμηριωμένη κρίση από την ιδεολογική προτίμηση. Η Παιδεία δεν απαιτεί από τον εκπαιδευτικό να στερείται απόψεων· απαιτεί να μην επιτρέπει στις απόψεις του να προκαθορίζουν ποια γεγονότα θα αναδείξει και ποια θα αφήσει έξω από την εικόνα. Η κριτική σκέψη αρχίζει ακριβώς εκεί όπου είμαστε διατεθειμένοι να ελέγξουμε τις δικές μας βεβαιότητες. Όταν η πολιτική συμπάθεια υπαγορεύει την επιλογή των στοιχείων, η ερμηνεία κινδυνεύει να υποχωρήσει μπροστά στην ιδεολογική σκοπιμότητα.
Η «βοή του μέλλοντος» δεν μπορεί να ακούγεται μόνο από την πλευρά εκείνων που διεκδικούν, αλλά πρέπει να περιλαμβάνει και τη φωνή του ανθρώπου που βλέπει το κατάστημά του να καταστρέφεται, καθώς και του νέου που θέλει να διαδηλώσει ειρηνικά χωρίς να ταυτίζεται με τη βία. Η ποιότητα ενός κινήματος κρίνεται όχι μόνο από τους στόχους που διακηρύσσει, αλλά και από τα μέσα που επιλέγει και τον σεβασμό που δείχνει προς τους άλλους. Η ιστορική μνήμη του Πολυτεχνείου δεν πρέπει να γίνεται αντικείμενο κομματικής ιδιοποίησης ούτε να χρησιμοποιείται ως γενική νομιμοποίηση κάθε μεταγενέστερης κινητοποίησης. Η ελευθερία αποκτά ουσιαστικό περιεχόμενο όταν συνδυάζεται με τον σεβασμό των δικαιωμάτων των άλλων, ενώ η Παιδεία χάνει τον κριτικό της χαρακτήρα όταν μετατρέπεται σε όχημα ιδεολογικής επιβεβαίωσης.
Τέλος, η επίκληση του Φράνσις Φουκουγιάμα από τον αρθρογράφο απαιτεί κριτική εξέταση και όχι απλή αναφορά σε ένα γνωστό θεωρητικό όνομα. Η θέση του περί «τέλους της Ιστορίας» δεν σήμαινε ότι θα σταματούσαν οι πόλεμοι, οι διαδηλώσεις ή τα κοινωνικά κινήματα, αλλά ότι η φιλελεύθερη δημοκρατία θα μπορούσε να αποτελεί την τελική κατάληξη της ιδεολογικής εξέλιξης της ανθρωπότητας. Εδώ βρίσκεται και το βαθύτερο πρόβλημα της τελεολογικής του αντίληψης: μια ιστορική εξέλιξη αντιμετωπίζεται σαν να οδηγεί σε προκαθορισμένο προορισμό, σχεδόν σαν κοσμική εκδοχή της Δευτέρας Παρουσίας.
Ο ίδιος ο Φουκουγιάμα αναθεώρησε αργότερα κρίσιμες πλευρές του επιχειρήματός του, αναγνωρίζοντας ότι η ιδέα μιας προόδου που καταλήγει αναγκαστικά στο σύγχρονο φιλελεύθερο κράτος είναι προβληματική, ιδίως επειδή η επιστημονική εξέλιξη μπορεί να μετασχηματίσει ακόμη και την ανθρώπινη φύση. Δεν εγκατέλειψε, ωστόσο, συνολικά την υπεράσπιση της φιλελεύθερης δημοκρατίας. Η αναθεώρηση αυτή δεν εξαφανίζει το αρχικό θεωρητικό πρόβλημα ούτε επιτρέπει να χρησιμοποιούμε τον Φουκουγιάμα αποσπασματικά, σαν να αποτελεί αδιαμφισβήτητη αυθεντία. Η Ιστορία δεν είναι τελεολογική επαγγελία ούτε υπόσχεση ενός οριστικού τέλους· είναι ανοικτή διαδικασία ανθρώπινης δράσης, κοινωνικών αντιφάσεων και απρόβλεπτων μετασχηματισμών.
Ο ιστορικός μπορεί να ερμηνεύει τάσεις και συγκυρίες, όχι να μετατρέπει την επικράτηση μιας πολιτικής μορφής σε απόδειξη ότι η Ιστορία ολοκλήρωσε την πορεία της. Και ο αρθρογράφος που επικαλείται μια θεωρία οφείλει να εξετάζει τόσο τις αρχικές της θέσεις όσο και τις μεταγενέστερες αναθεωρήσεις τους.
ΝΙΚΟΣ ΓΟΥΣΓΟΥΝΗΣ
Δρ. ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΑΣ ΣΟΡΒΟΝΝΗΣ
