Υπάρχει μια φράση που ακούγεται όλο και συχνότερα στα γραφεία των συλλόγων διδασκόντων, στους διαδρόμους των σχολείων, ακόμη και στα μικρά πηγαδάκια που σχηματίζονται μετά το τέλος των μαθημάτων, όταν οι πόρτες των αιθουσών κλείνουν και οι εκπαιδευτικοί βρίσκουν για λίγα λεπτά τον χώρο να μιλήσουν χωρίς εγκυκλίους, προθεσμίες και υπηρεσιακές υποχρεώσεις.
«Δεν κουράστηκα από τα παιδιά. Κουράστηκα από όλα τα υπόλοιπα».
Ίσως αυτή η φράση, περισσότερο από οποιονδήποτε αριθμό, πίνακα ή επιστημονικό δείκτη, να περιγράφει τη μεγάλη και αθόρυβη κρίση που εξελίσσεται σήμερα στο ελληνικό σχολείο, μια κρίση η οποία δεν αποτυπώνεται εύκολα στα επίσημα έγγραφα, αλλά είναι παρούσα στην καθημερινότητα, στις συζητήσεις, στην απογοήτευση και στη βαθιά κόπωση χιλιάδων ανθρώπων της εκπαίδευσης.
Για δεκαετίες γνωρίζαμε ποια ήταν τα βασικά προβλήματα της εκπαίδευσης: οι χαμηλοί μισθοί, οι πολυπληθείς τάξεις, τα χιλιάδες κενά, οι συνεχείς μετακινήσεις των αναπληρωτών από τόπο σε τόπο, τα γερασμένα και συχνά ακατάλληλα σχολικά κτίρια, καθώς και η διαρκής υποχρηματοδότηση ενός δημόσιου συστήματος που καλείται κάθε χρόνο να επιτύχει περισσότερα με όλο και λιγότερα μέσα.
Τίποτε από αυτά δεν έχει εξαφανιστεί· αντίθετα, οι περισσότεροι εκπαιδευτικοί εξακολουθούν να βλέπουν τον μισθό τους να εξαντλείται πολύ πριν φτάσει το τέλος του μήνα, να διδάσκουν σε τμήματα με μεγάλο αριθμό μαθητών, με διαφορετικές ανάγκες και αυξανόμενες δυσκολίες, και να αναλαμβάνουν δεκάδες ευθύνες, επιτροπές, καταγραφές και διοικητικές εργασίες που έχουν ελάχιστη ή και καμία σχέση με το ίδιο το μάθημα.
Τα τελευταία χρόνια, ωστόσο, έχει εμφανιστεί κάτι ακόμη πιο βαθύ και περισσότερο διαβρωτικό, μια κρίση που δεν αφορά μόνο τις συνθήκες εργασίας, τις αποδοχές ή τον φόρτο των υποχρεώσεων, αλλά αγγίζει το ίδιο το νόημα του εκπαιδευτικού επαγγέλματος, τον λόγο για τον οποίο ένας άνθρωπος επέλεξε να γίνει δάσκαλος, καθηγητής και παιδαγωγός.
Από παιδαγωγός σε διαχειριστή πλατφορμών
Κανείς δεν έγινε δάσκαλος επειδή ονειρευόταν να περνά ατελείωτες ώρες μπροστά από μια οθόνη, συμπληρώνοντας φόρμες, μεταφέροντας στοιχεία από τη μία πλατφόρμα στην άλλη, ελέγχοντας πεδία, ανεβάζοντας έγγραφα και προσπαθώντας να θυμηθεί δεκάδες κωδικούς πρόσβασης για συστήματα που συχνά δεν επικοινωνούν μεταξύ τους.
Κανείς δεν επέλεξε την εκπαίδευση επειδή αγαπούσε τους δείκτες, τις αναφορές, τις συνεχείς καταχωρίσεις, τα σχέδια δράσης, τους απολογισμούς, τα ηλεκτρονικά πρωτόκολλα και τις αλλεπάλληλες διοικητικές προθεσμίες, ούτε μπήκε για πρώτη φορά σε μια σχολική αίθουσα έχοντας ως όνειρο να μετατραπεί σε έναν ακούραστο διαχειριστή πληροφοριακών συστημάτων.
Κι όμως, αυτή είναι πλέον ένα μεγάλο μέρος της καθημερινότητας χιλιάδων εκπαιδευτικών, καθώς κάθε νέα πλατφόρμα παρουσιάζεται ως εργαλείο εκσυγχρονισμού και κάθε νέα εφαρμογή συνοδεύεται από την υπόσχεση ότι θα μειώσει τη γραφειοκρατία, ενώ στην πράξη συχνά προσθέτει ακόμη μία υποχρέωση πάνω στις ήδη υπάρχουσες.
Η γραφειοκρατία, τελικά, δεν μειώνεται ούτε απλοποιείται ουσιαστικά· απλώς μεταφέρεται από τα χαρτιά στις οθόνες, ψηφιοποιείται, πολλαπλασιάζεται και εισβάλλει στον χρόνο που θα έπρεπε να αφιερώνεται στη διδασκαλία, στην προετοιμασία του μαθήματος και στην επικοινωνία με τα παιδιά.
Η TALIS 2024 του ΟΟΣΑ καταγράφει ότι σχεδόν οι μισοί εκπαιδευτικοί θεωρούν τη διοικητική γραφειοκρατία μία από τις βασικότερες πηγές εργασιακού άγχους, ενώ ο χρόνος που αφιερώνεται σε διοικητικές υποχρεώσεις φαίνεται να επηρεάζει την ευημερία τους περισσότερο από τον ίδιο τον χρόνο της διδασκαλίας.
Με απλά λόγια, οι εκπαιδευτικοί δεν εξαντλούνται επειδή κάνουν μάθημα, επειδή στέκονται μπροστά στους μαθητές, επειδή εξηγούν ξανά και ξανά μια δύσκολη έννοια ή επειδή προσπαθούν να κρατήσουν ζωντανό το ενδιαφέρον μιας απαιτητικής τάξης· εξαντλούνται επειδή κάνουν όλο και λιγότερο από αυτό που αγαπούν και όλο και περισσότερο από όσα ποτέ δεν φαντάστηκαν ότι θα αποτελούσαν τον πυρήνα της εργασίας τους.
Το σχολείο μετράει τα πάντα, εκτός από αυτά που έχουν πραγματική αξία
Τα τελευταία χρόνια η δημόσια εκπαίδευση μοιάζει να έχει αποκτήσει μια ιδιότυπη εμμονή με τους δείκτες, καθώς τα πάντα πρέπει να αποτυπωθούν, να καταγραφούν, να αξιολογηθούν, να ποσοτικοποιηθούν και να χωρέσουν σε έναν πίνακα, σε μια φόρμα ή σε ένα πεδίο μιας ηλεκτρονικής εφαρμογής.
Μόνο που το σημαντικότερο κομμάτι της εκπαίδευσης δεν μετριέται, γιατί δεν υπάρχει δείκτης που να καταγράφει την εμπιστοσύνη ενός παιδιού προς τον δάσκαλό του, ούτε πλατφόρμα που να μπορεί να αποτυπώσει το βλέμμα ενός μαθητή όταν, ύστερα από μήνες αποτυχίας και απογοήτευσης, αρχίζει ξανά να πιστεύει στον εαυτό του.
Δεν υπάρχει λογισμικό που να μπορεί να υπολογίσει την αξία μιας κουβέντας η οποία απέτρεψε έναν έφηβο από την εγκατάλειψη του σχολείου, ούτε υπολογιστικό φύλλο που να αποτυπώνει την επίδραση ενός εκπαιδευτικού που στάθηκε δίπλα σε ένα παιδί όταν εκείνο ένιωθε μόνο, αδύναμο ή αποκλεισμένο.
Η εκπαίδευση, στον βαθύτερο πυρήνα της, είναι ανθρώπινη σχέση, και οι ανθρώπινες σχέσεις δεν χωρούν σε αριθμούς, δεν ακολουθούν πάντοτε χρονοδιαγράμματα και δεν αποδίδουν με τρόπο άμεσο, μετρήσιμο και εύκολα παρουσιάσιμο.
