Ένα σχολείο μπορεί να λειτουργεί με την ακρίβεια μιας σιδηροδρομικής εταιρείας. Να μην καθυστερεί ποτέ, να τηρεί ευλαβικά τα χρονοδιαγράμματα, να συμπληρώνει όλους τους δείκτες και να ενημερώνει κάθε πλατφόρμα. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι μορφώνει ανθρώπους. Γιατί η εκπαίδευση δεν είναι γραμμή παραγωγής ούτε δίκτυο μεταφορών. Είναι μια βαθιά ανθρώπινη διαδικασία που γεννιέται μέσα από τη σχέση του εκπαιδευτικού με τον μαθητή.
Κάποτε ο δάσκαλος έμπαινε στην τάξη με μια κιμωλία, ένα βιβλίο και την αγωνία να εμπνεύσει. Η αποστολή του δεν περιοριζόταν στη μετάδοση γνώσεων. Ήταν να καλλιεργήσει την περιέργεια, να ενισχύσει την αυτοπεποίθηση των παιδιών, να ανοίξει δρόμους σκέψης.
Σήμερα, ολοένα και περισσότεροι εκπαιδευτικοί αισθάνονται ότι το σχολείο τούς ζητά κάτι διαφορετικό. Να λειτουργούν ως διαχειριστές διαδικασιών. Να τηρούν προθεσμίες, να ενημερώνουν πληροφοριακά συστήματα, να συμπληρώνουν φόρμες, να αποτυπώνουν δείκτες, να καταχωρίζουν δεδομένα και να αποδεικνύουν διαρκώς ότι έκαναν αυτό που έπρεπε.
Το παράδοξο είναι ότι όσο αυξάνονται οι διοικητικές απαιτήσεις, τόσο λιγοστεύει ο χρόνος για το μοναδικό έργο που δεν μπορεί να αντικατασταθεί από κανένα λογισμικό: τη διδασκαλία.
Το σχολείο δεν είναι σιδηροδρομικός σταθμός
Η εικόνα είναι χαρακτηριστική.
Η ύλη πρέπει να ολοκληρωθεί. Οι αξιολογήσεις να καταχωριστούν. Οι πλατφόρμες να ενημερωθούν. Οι δείκτες να αποτυπωθούν. Οι δράσεις να τεκμηριωθούν. Όλα πρέπει να λειτουργούν με ακρίβεια.
Μόνο που το σχολείο δεν είναι σύστημα μεταφορών. Στην εκπαίδευση δεν αρκεί τα «δρομολόγια» να εκτελούνται στην ώρα τους. Σημασία έχει αν κάποιος μαθητής κατάλαβε, αν ένιωσε ασφάλεια μέσα στην τάξη, αν βρήκε έναν ενήλικα να τον ακούσει.
Αυτές οι στιγμές δεν μετριούνται σε πίνακες Excel.
Όταν η τεχνολογία γίνεται αυτοσκοπός
Η ψηφιακή μετάβαση αποτελεί αναμφίβολα σημαντική κατάκτηση για το σχολείο.
Κανείς δεν αμφισβητεί τη χρησιμότητα των ψηφιακών υπηρεσιών, των ηλεκτρονικών βιβλίων, των διαδραστικών πινάκων ή των πληροφοριακών συστημάτων.
Το πρόβλημα αρχίζει όταν το εργαλείο γίνεται σκοπός. Όταν η επιτυχία ενός σχολείου αρχίζει να αποτιμάται κυρίως από τα δεδομένα που παράγει και όχι από τις μορφωτικές εμπειρίες που προσφέρει.
Η λογική των δεικτών
Η πρόσφατη παρουσίαση του συστήματος EduQuality αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της φιλοσοφίας.
Το νέο πλαίσιο περιλαμβάνει δείκτες αποτίμησης, ερωτηματολόγια για εκπαιδευτικούς, μαθητές και γονείς, ψηφιακούς χάρτες, dashboards και συστήματα παρακολούθησης της λειτουργίας των σχολικών μονάδων.
Όλα αυτά μπορούν να αποτελέσουν χρήσιμα εργαλεία διοίκησης.
Το ερώτημα όμως είναι διαφορετικό: Μπορεί ένας δείκτης να αποτυπώσει τη σχέση εμπιστοσύνης ανάμεσα σε έναν εκπαιδευτικό και έναν μαθητή;
Μπορεί ένας ψηφιακός χάρτης να δείξει πόσο άλλαξε η αυτοεκτίμηση ενός παιδιού που μέχρι χθες φοβόταν να σηκώσει το χέρι του;
Μπορεί ένα dashboard να μετρήσει την έμπνευση;
Η διεθνής εμπειρία προειδοποιεί
Σε αρκετές χώρες όπου η αξιολόγηση βασίστηκε σχεδόν αποκλειστικά σε δημόσιους δείκτες και συγκρίσεις σχολείων, παρατηρήθηκε ένα επαναλαμβανόμενο φαινόμενο.
Οι εκπαιδευτικοί άρχισαν να διδάσκουν αυτό που μετριέται. Το δημιουργικό μάθημα περιορίστηκε. Η φαντασία έδωσε τη θέση της στην προετοιμασία για τις εξετάσεις. Η παιδαγωγική πρωτοβουλία υποχώρησε μπροστά στην ανάγκη επίτευξης καλύτερων αριθμών.
Παράλληλα, τα σχολεία που λειτουργούν σε κοινωνικά ευάλωτες περιοχές βρέθηκαν συχνά να συγκρίνονται με σχολεία που διαθέτουν εντελώς διαφορετικές αφετηρίες και δυνατότητες, με αποτέλεσμα οι κοινωνικές ανισότητες να γίνονται ακόμη πιο εμφανείς αντί να αντιμετωπίζονται.
Οι ίδιοι οι εκπαιδευτικοί περιγράφουν όλο και συχνότερα μια αίσθηση αποξένωσης. «Με αξιολογούν με δείκτες, όχι με το αν κατάφερα να κρατήσω ένα παιδί στο σχολείο.» «Η μεγαλύτερη αγωνία μου δεν είναι πια να εξηγήσω καλύτερα ένα μάθημα αλλά να προλάβω την ύλη.» «Αφιερώνω περισσότερο χρόνο στις πλατφόρμες απ' ό,τι στην προετοιμασία του μαθήματος.» «Νιώθω ότι έγινα υπάλληλος διοικητικής υποστήριξης και όχι δάσκαλος.»
Πίσω από αυτές τις φράσεις κρύβεται η αγωνία μήπως η εκπαίδευση χάσει τον πυρήνα της.
Η παιδαγωγική δεν χωρά σε κουτάκια
Το σημαντικότερο έργο ενός σχολείου είναι συνήθως το πιο αόρατο.
Η συζήτηση που κράτησε έναν μαθητή μέσα στην τάξη. Η στιγμή που ένα παιδί πίστεψε ξανά στις δυνατότητές του. Η απόφαση ενός εκπαιδευτικού να σταματήσει το μάθημα επειδή κατάλαβε ότι κάποιος είχε ανάγκη να μιλήσει.
Καμία πλατφόρμα δεν μπορεί να καταγράψει αυτές τις στιγμές. Κι όμως, αυτές είναι που αλλάζουν ζωές.
Ο εκπαιδευτικός δεν είναι τεχνικός μιας μηχανής. Δεν είναι διαχειριστής δεδομένων. Είναι ο άνθρωπος που θα παρατηρήσει πρώτος ότι ένα παιδί δεν είναι καλά. Εκείνος που θα ενθαρρύνει τον αδύναμο μαθητή, θα συγκρατήσει μια σύγκρουση, θα καλλιεργήσει τη σκέψη, τη φαντασία και την ελπίδα.
Ένα σχολείο μπορεί να πετύχει την απόλυτη ακρίβεια στα ωράρια, στις πλατφόρμες και στους δείκτες.
Αν όμως χάσει τον χρόνο για τη σχέση ανάμεσα στον δάσκαλο και τον μαθητή, θα έχει χάσει κάτι πολύ σημαντικότερο: την ίδια την ψυχή της εκπαίδευσης.
Γιατί η μεγάλη επιτυχία ενός σχολείου δεν είναι ότι όλα λειτουργούν σαν καλοκουρδισμένη μηχανή. Είναι ότι, χρόνια αργότερα, ένας άνθρωπος θα θυμάται ακόμη τον δάσκαλο που τον έκανε να πιστέψει στον εαυτό του.
