Κάθε χρόνο, μετά την ανακοίνωση των βαθμολογιών των Πανελλαδικών Εξετάσεων, η δημόσια συζήτηση επικεντρώνεται στις βάσεις εισαγωγής. Ωστόσο, πίσω από τις προβλέψεις για άνοδο ή πτώση των σχολών κρύβεται ένα βαθύτερο ερώτημα: αποτυπώνουν οι βαθμολογίες αποκλειστικά τις γνώσεις των μαθητών ή επηρεάζονται καθοριστικά από τη δυσκολία των θεμάτων και τη συνολική αρχιτεκτονική του εξεταστικού συστήματος;
Τα φετινά αποτελέσματα επανέφεραν με ένταση αυτόν τον προβληματισμό. Η εντυπωσιακή αύξηση των αριστούχων στη Φυσική –από μονοψήφια ποσοστά τα προηγούμενα χρόνια σε περίπου έναν στους τρεις υποψηφίους το 2026– δεν αποτελεί απλώς μια στατιστική μεταβολή. Αναδεικνύει το πόσο καθοριστικός είναι ο ρόλος της δυσκολίας των θεμάτων στη διαμόρφωση της τελικής βαθμολογικής εικόνας.
Οι αριθμοί δεν αλλάζουν τόσο γρήγορα
Δύσκολα μπορεί να υποστηριχθεί ότι μέσα σε έναν χρόνο οι μαθητές έγιναν ξαφνικά τρεις φορές καλύτεροι στη Φυσική.
Όπως έχει επισημάνει ο μαθηματικός και σύμβουλος σταδιοδρομίας Στράτος Στρατηγάκης, όταν το ποσοστό των αριστούχων μεταβάλλεται από περίπου 9% σε 30%, η βασική εξήγηση βρίσκεται κυρίως στο διαφορετικό επίπεδο δυσκολίας των θεμάτων και όχι σε μια αντίστοιχη μεταβολή του επιπέδου των υποψηφίων.
Το ίδιο φαινόμενο είχε παρατηρηθεί και το 2015-2016, όταν οι αριστούχοι στη Φυσική αυξήθηκαν θεαματικά μέσα σε μία μόλις χρονιά.
Οι μεγάλες αυτές διακυμάνσεις δεν είναι μια απλή στατιστική ιδιαιτερότητα. Επηρεάζουν τις βάσεις εισαγωγής, μεταβάλλουν τον ανταγωνισμό μεταξύ των υποψηφίων και δυσκολεύουν σημαντικά την εξαγωγή ασφαλών συμπερασμάτων για τις επόμενες εξετάσεις.
Η «κατασκευή» της βαθμολογικής κατανομής
Εδώ ακριβώς αρχίζει μια συζήτηση που εδώ και χρόνια ανοίγουν εκπαιδευτικοί αναλυτές, ανάμεσά τους και ο Χρήστος Κάτσικας.
Η βασική τους θέση είναι ότι οι Πανελλαδικές δεν λειτουργούν μόνο ως μηχανισμός αξιολόγησης γνώσεων αλλά και ως μηχανισμός κατάταξης. Για να επιτελέσει αυτή τη λειτουργία, το σύστημα χρειάζεται μια συγκεκριμένη κατανομή βαθμολογιών: λίγους αριστούχους, μια μεγάλη ομάδα μεσαίων επιδόσεων και αρκετούς υποψηφίους στις χαμηλότερες βαθμολογικές ζώνες.
Αυτό δεν σημαίνει κατ' ανάγκη ότι υπάρχει μια προκαθορισμένη «ποσόστωση» επιτυχίας. Σημαίνει όμως ότι ο βαθμός δυσκολίας των θεμάτων επηρεάζει αποφασιστικά το πώς θα κατανεμηθούν οι βαθμοί και, κατ' επέκταση, πώς θα διαμορφωθούν οι βάσεις.
Με άλλα λόγια, η βαθμολογία δεν είναι μόνο αποτέλεσμα της προετοιμασίας του μαθητή. Είναι και αποτέλεσμα του τρόπου με τον οποίο σχεδιάζονται τα θέματα.
Δύσκολα ή εύκολα θέματα;
Η δημόσια συζήτηση κάθε Ιούνιο περιορίζεται συνήθως στο ερώτημα αν τα θέματα ήταν εύκολα ή δύσκολα.
Στην πραγματικότητα, όμως, το ουσιαστικό ερώτημα είναι διαφορετικό: Ήταν τα θέματα ισορροπημένα;
Ένα εξεταστικό σύστημα χρειάζεται διαβάθμιση ώστε να μπορεί να ξεχωρίσει τους υποψηφίους. Όταν όμως η δυσκολία μεταβάλλεται υπερβολικά από χρονιά σε χρονιά, τότε παύει να υπάρχει σταθερό σημείο αναφοράς.
Οι εκπαιδευτικοί δυσκολεύονται να προετοιμάσουν τους μαθητές τους, οι υποψήφιοι δεν γνωρίζουν ποιες πραγματικά δεξιότητες θα αξιολογηθούν και οι περσινές βάσεις παύουν να αποτελούν αξιόπιστο οδηγό.
Οι βάσεις δεν ανεβαίνουν επειδή οι μαθητές έγιναν καλύτεροι
Ένα από τα μεγαλύτερα λάθη που κάνουν κάθε χρόνο οι υποψήφιοι είναι να συγκρίνουν τα φετινά μόρια με τις περσινές βάσεις.
Η πραγματικότητα είναι πολύ πιο σύνθετη.
Οι βάσεις διαμορφώνονται από έναν συνδυασμό παραγόντων:
- τη δυσκολία των θεμάτων,
- τις συνολικές επιδόσεις,
- τον αριθμό των εισακτέων,
- τις επιλογές στο μηχανογραφικό,
- τη ζήτηση κάθε σχολής.
Έτσι, η άνοδος μιας βάσης δεν σημαίνει υποχρεωτικά ότι οι μαθητές ήταν καλύτεροι. Μπορεί να σημαίνει απλώς ότι αυξήθηκαν οι υψηλές βαθμολογίες σε ένα μάθημα-κλειδί.
Χρειάζεται μεγαλύτερη σταθερότητα
Οι Πανελλαδικές είναι, αναμφίβολα, ένας διαγωνισμός κατάταξης. Δεν μπορούν ούτε πρέπει να οδηγούν όλους τους μαθητές στις ίδιες επιδόσεις.
Αυτό όμως δεν αναιρεί την ανάγκη για μεγαλύτερη σταθερότητα στη φιλοσοφία των θεμάτων.
Όταν το επίπεδο δυσκολίας παρουσιάζει ακραίες διακυμάνσεις, δημιουργείται αβεβαιότητα για μαθητές και εκπαιδευτικούς και δυσκολεύεται η ουσιαστική αξιολόγηση της μαθησιακής πορείας.
Ένα εξεταστικό σύστημα οφείλει να διαχωρίζει τους υποψηφίους με δίκαιο και αξιόπιστο τρόπο. Η διαβάθμιση των θεμάτων είναι αναγκαία. Οι μεγάλες διακυμάνσεις, όμως, δεν ενισχύουν την αξιοπιστία του συστήματος· αντίθετα, αναζωπυρώνουν τη συζήτηση για το κατά πόσο οι βαθμολογίες αντανακλούν πρωτίστως τις γνώσεις των μαθητών ή, σε σημαντικό βαθμό, τον τρόπο με τον οποίο σχεδιάζονται οι ίδιες οι εξετάσεις. Και όσο αυτή η συζήτηση παραμένει ανοιχτή, θα επανέρχεται κάθε καλοκαίρι, μαζί με τις βαθμολογίες και τις βάσεις εισαγωγής.
