Συνεχίζουμε τη σειρά που ψάχνει τις αρχαίες λέξεις στον λόγο μας.
Οι λέξεις για τον θάνατο είναι από τις πιο ασταθείς σε κάθε γλώσσα. Επειδή το πράγμα που δηλώνουν είναι δύσκολο να ειπωθεί ευθέως, οι ομιλητές καταφεύγουν συνεχώς σε πλάγιες διατυπώσεις: «έφυγε», «μας άφησε», «κοιμήθηκε». Η κάθε πλάγια διατύπωση όμως, όσο χρησιμοποιείται, χάνει το προστατευτικό της πέπλο και γίνεται κυριολεξία — οπότε χρειάζεται καινούργια. Έτσι το λεξιλόγιο του θανάτου ανανεώνεται διαρκώς, και οι σημερινές του λέξεις κρύβουν σχεδόν πάντα μια παλιά, ξεχασμένη εικόνα.
σκότος: το σκοτάδι
Η λέξη σκότος σήμαινε στα αρχαία αυτό ακριβώς που σημαίνει και σήμερα το «σκοτάδι» — και μάλιστα ήταν αρσενικού γένους, ο σκότος. Είναι το αντίθετο του φωτός, και με αυτή τη σημασία τη βρίσκουμε από τον Όμηρο μέχρι τη Γένεση.
Από αυτήν σχηματίστηκε το ρήμα σκοτόω, συνηρημένο σκοτῶ. Η σημασία του ήταν κυριολεκτική: σκεπάζω κάτι με σκοτάδι, κάνω κάτι σκοτεινό. Στα βυζαντινά κείμενα το βρίσκουμε να λέγεται για τον νου, τα βλέφαρα, τις φρένες — για ό,τι δηλαδή θολώνει ή τυφλώνεται.
Από το σκοτάδι στον θάνατο
Η μετάβαση έγινε μεταφορικά, και η μεταφορά είναι διάφανη μόλις τη δεις: αν το φως είναι η ζωή, τότε το να σκοτεινιάσεις κάποιον σημαίνει να του αφαιρέσεις τη ζωή. Η αρχική εικόνα δεν ήταν η βία· ήταν το σβήσιμο.
Έτσι το μεσαιωνικό σκοτώνω πήρε τη σημερινή του σημασία και εκτόπισε τα παλαιότερα ρήματα, όπως το κτείνω και τα σύνθετά του, που επιβιώνουν μόνο στα λόγια: ανθρωποκτονία, γενοκτονία, εντομοκτόνο.
Τι λέμε στ' αλήθεια
Όταν λέμε «σκότωσε», ετυμολογικά λέμε «τον έριξε στο σκοτάδι».
Και η ίδια η οικογένεια της λέξης το μαρτυρεί ακόμη: το «σκοτίζομαι» δεν σημαίνει πεθαίνω, σημαίνει θολώνω, στενοχωριέμαι, μπερδεύομαι — κρατάει δηλαδή την αρχική, κυριολεκτική σημασία που το «σκοτώνω» έχασε.
Πηγές
Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής (Ίδρυμα Μ. Τριανταφυλλίδη), λ. σκοτώνω — greek-language.gr
Βικιλεξικό, λ. σκοτώνω, σκοτῶ, σκότος — el.wiktionary.org
Λεξικό της Βυζαντινής Ελληνικής (Trapp), λ. σκοτόω
