Συνεχίζουμε τη σειρά που ψάχνει τις αρχαίες λέξεις στον λόγο μας.
Η προφορά δεν είναι απλώς ο ήχος της γλώσσας· είναι και μηχανισμός που φτιάχνει λέξεις. Επειδή μιλάμε γρήγορα και ενιαία, το άρθρο κολλάει στο ουσιαστικό και οι δύο λέξεις προφέρονται σαν μία. Όταν αυτό συμβαίνει επί αιώνες, ο ομιλητής χάνει την αίσθηση του πού τελειώνει το ένα και πού αρχίζει το άλλο — και ξαναμοιράζει τα κομμάτια. Το φαινόμενο λέγεται ανασυλλαβισμός, και σε αυτό οφείλονται μερικές από τις πιο βασικές λέξεις της γλώσσας μας.
ὄμμα: η ποιητική λέξη
Οι αρχαίοι είχαν δύο λέξεις για το μάτι. Η καθημερινή ήταν ο ὀφθαλμός, που επιβιώνει άθικτη στην ιατρική και στα λόγια σύνθετα: οφθαλμίατρος, οφθαλμαπάτη, «οφθαλμὸν ἀντὶ ὀφθαλμοῦ».
Η δεύτερη ήταν το ὄμμα, πιο ποιητική, πιο κοντά στη σημασία «βλέμμα». Και αυτή επιβιώνει, αλλά μόνο σε σύνθετα και σε λόγιες φράσεις: όμματα, ομματοϋαλια, «ἐν ῥιπῇ ὀφθαλμοῦ».
Πώς το ὄμμα έγινε μάτι
Από το ὄμμα σχηματίστηκε το υποκοριστικό ὀμμάτιον — «ματάκι». Ο τύπος υπάρχει ήδη στον Αριστοτέλη.
Στη συνέχεια έγινε αυτό που είδαμε και στο ψάρι: το άρθρο και το ουσιαστικό προφέρονταν μαζί, «το ὀμμάτιν». Το άτονο αρχικό φωνήεν αποβλήθηκε και τα κομμάτια ξαναμοιράστηκαν — από «το-ομμάτι» σε «το-μάτι». Έτσι προέκυψε το μεσαιωνικό μάτιν και το σημερινό μάτι.
Τι λέμε στ' αλήθεια
Όταν λέμε «μάτι», λέμε ένα υποκοριστικό: ματάκι. Και όταν λέμε «ματάκι», λέμε το υποκοριστικό ενός υποκοριστικού.
Υπάρχει και μια πρακτική συνέπεια που ελάχιστοι γνωρίζουν. Επίθετα και επώνυμα όπως μαυρομάτης ή γαλανομάτης είναι νεότεροι σχηματισμοί, φτιαγμένοι από τη λέξη «μάτι» και όχι από το αρχαίο «ὄμμα». Άρα η ιστορικά σωστή γραφή είναι Μαυρομάτης, με ένα -μ-, και όχι Μαυρομμάτης.
Πηγές
Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής (Ίδρυμα Μ. Τριανταφυλλίδη), λ. μάτι — greek-language.gr
LSJ / Λεξικό Μπαμπινιώτη, λ. ὀμμάτιον — lsj.gr
Βικιλεξικό, λ. μάτι, ὀμμάτιον — el.wiktionary.org
