Κάθε χρόνο στις 22 Ιουλίου γιορτάζεται ανεπίσημα σε όλο τον κόσμο η «άτυπη» Ημέρα του π, μια ανάλαφρη προέκταση της επίσημης Παγκόσμιας Ημέρας των Μαθηματικών, που εορτάζεται στις 14 Μαρτίου και έχει καθιερωθεί από τη Διεθνή Μαθηματική Ένωση. Η ημερομηνία 22/7, γραμμένη με την ευρωπαϊκή σειρά ημέρα/μήνας, αντιστοιχεί στο κλασικό κλάσμα που χρησιμοποίησε πρώτος ο Αρχιμήδης για να προσεγγίσει το π. Τον θεσμό της επίσημης ημέρας στηρίζει και η UNESCO, ενώ η άτυπη «μέρα του κλάσματος» γιορτάζεται πιο ανάλαφρα, με το αγγλοσαξονικό λογοπαίγνιο ανάμεσα στο «pi» και το «pie» (πίτα) να δίνει αφορμή για γλυκές πίτες, γεωμετρικά παιχνίδια και μικρές εκδηλώσεις σε σχολεία και επιστημονικούς οργανισμούς σε όλο τον κόσμο.
Το π, αυτός ο άρρητος, υπερβατικός αριθμός που «υπάρχει» ολόκληρος μόνο ως ιδέα στην ανθρώπινη νόηση, γίνεται σύμβολο της ατελείωτης αναζήτησης. Από τα οστά του Ισάνγκο της παλαιολιθικής Αφρικής μέχρι τα μεγάλα επιτεύγματα της σύγχρονης επιστήμης, τα μαθηματικά υπενθυμίζουν ότι ο ανθρώπινος νους μπορεί να υπερβαίνει σύνορα, καθεστώτα και πολιτισμικές διαιρέσεις.
Η ιστορία του π είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με πρόσωπα που σφράγισαν τον ανθρώπινο στοχασμό. Ο Αρχιμήδης (287–212 π.Χ.), μία από τις λαμπρότερες μορφές της αρχαιότητας, προσέγγισε με πρωτοφανή ακρίβεια την τιμή του π μέσω της μεθόδου των εγγεγραμμένων και περιγεγραμμένων πολυγώνων, καταλήγοντας στο κλάσμα 22/7, την ίδια προσέγγιση που τιμά αυτή η άτυπη Ημέρα του π. Κατά την άλωση των Συρακουσών, η παράδοση θέλει τον μεγάλο φιλόσοφο να είναι απορροφημένος στα γεωμετρικά του σχήματα και να απευθύνεται στον Ρωμαίο στρατιώτη που τον διέκοψε με τη φράση «μή μου τοὺς κύκλους τάραττε». Η φράση αυτή, αν και ταυτίστηκε με το όνομα του Αρχιμήδη, δεν είναι στην πραγματικότητα αυθεντικό αρχαίο απόφθεγμα· πρόκειται για καθαρευουσιάνικη απόδοση, πιθανότατα του 19ου αιώνα, της λατινικής φράσης «Noli turbare circulos meos», η οποία με τη σειρά της εμφανίστηκε για πρώτη φορά τον καιρό του Διαφωτισμού, χωρίς να υπάρχει αρχαία μαρτυρία γι' αυτήν.
Η εικόνα αυτή έμεινε στην ιστορία ως σύμβολο της απόλυτης αφοσίωσης στην επιστημονική σκέψη. Σήμερα όμως μπορεί να διαβαστεί και διαφορετικά. Σε έναν κόσμο που συγκλονίζεται από κρίσεις και πολέμους, η επιστημονική κοινότητα δεν επιτρέπεται να περιορίζεται μόνο στους κύκλους της, κυριολεκτικά και μεταφορικά. Η γνώση δεν είναι ουδέτερη όταν η κοινωνία βυθίζεται στη βία. Η ευθύνη του επιστήμονα δεν εξαντλείται στην έρευνα· επεκτείνεται και στη δημόσια στάση απέναντι στον κόσμο που διαμορφώνεται γύρω του.
Σε αυτό το σημείο η σκέψη του Έλληνα φιλόσοφου Κορνήλιου Καστοριάδη γίνεται ιδιαίτερα επίκαιρη. Ο συγγραφέας του έργου «Η φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας» έγινε γνωστός ως φιλόσοφος της αυτονομίας και υποστήριξε ότι κάθε κοινωνία συγκροτείται μέσα από ένα σύνολο κατεστημένων σημασιών, αφηγήσεων, αξιών και συμβόλων που καθορίζουν τι θεωρείται φυσικό, αυτονόητο ή αναπόφευκτο. Όταν ο πόλεμος εμφανίζεται ξανά και ξανά στην ανθρώπινη ιστορία, αυτό δεν οφείλεται μόνο σε γεωπολιτικές αντιπαραθέσεις. Οφείλεται και στο γεγονός ότι οι κοινωνίες μας εξακολουθούν να παράγουν σημασίες που νομιμοποιούν τη σύγκρουση ως αποδεκτή μορφή πολιτικής δράσης.
Ο ρόλος της εκπαίδευσης θα έπρεπε να είναι τριπλός:
να αμφισβητεί αυτές τις κατεστημένες σημασίες,
να καλλιεργεί πολίτες που μπορούν να σκεφτούν διαφορετικά για την κοινωνία στην οποία ζουν,
και να δημιουργεί τις προϋποθέσεις για αυτό που ο Καστοριάδης ονόμασε αυτοθέσμιση της κοινωνίας , την ικανότητά της να επαναπροσδιορίζει συνειδητά τους θεσμούς και τις αξίες της.
Ωστόσο, η σύγχρονη εκπαίδευση, σε πολλά εκπαιδευτικά συστήματα παγκοσμίως, λειτουργεί συχνά διαφορετικά. Αντί να καλλιεργεί ενεργούς πολίτες, καταλήγει να παράγει πειθαρχημένους διαχειριστές πληροφοριών. Σε έναν κόσμο όπου η γνώση μετατρέπεται σε δεδομένα και η πληροφορία σε εμπόρευμα, η εκπαίδευση κινδυνεύει να περιοριστεί στη μετάδοση περιεχομένου αντί να συμβάλλει ουσιαστικά στη διαμόρφωση κριτικής σκέψης και προσωπικής κρίσης.
Το πρόβλημα γίνεται ακόμη πιο έντονο στην εποχή των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Οι πλατφόρμες αυτές οργανώνουν την πληροφορία με βάση την προσοχή και όχι την αλήθεια, μετατρέποντας τον δημόσιο διάλογο σε αλγόριθμο εντυπώσεων. Η πολιτική μετατρέπεται σε θέαμα, η ιστορική μνήμη σε στιγμιαίο σχόλιο, και ο δημόσιος διάλογος σε ανταγωνισμό εντυπώσεων. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η κριτική σκέψη υποχωρεί μπροστά στην ταχύτητα της ανάρτησης.
Ίσως γι' αυτό οι πόλεμοι επιστρέφουν τόσο εύκολα στον δημόσιο λόγο ως κάτι σχεδόν αναπόφευκτο. Από την καταστροφή στην Ουκρανία και τη γενοκτονία στην Παλαιστίνη, μέχρι τα τελευταία γεγονότα ανάμεσα στις Ηνωμένες Πολιτείες, το Ισραήλ και το Ιράν, ο κόσμος μοιάζει να κινείται ξανά γύρω από έναν γνώριμο άξονα φόβου και ισχύος.
Κι όμως, η ίδια η επιστήμη δείχνει ότι η γνώση μπορεί να υπερβαίνει τα σύνορα και τις πολιτικές αντιθέσεις.
Ο Τζαχίτ Αρφ (Cahit Arf), ο σπουδαιότερος ίσως Τούρκος μαθηματικός, γεννήθηκε το 1910 στη Θεσσαλονίκη, τότε μέρος της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Ήταν μόλις δύο ετών όταν ξέσπασαν οι Βαλκανικοί Πόλεμοι και η οικογένειά του αναγκάστηκε να εγκαταλείψει την πόλη και να καταφύγει στην Κωνσταντινούπολη. Το παιδί που γεννήθηκε ανάμεσα σε συγκρούσεις και εκτοπισμό έγινε αργότερα ο άνθρωπος πίσω από το περίφημο «αναλλοίωτο Arf» στην τοπολογία, δίδαξε στο Γκέτινγκεν, στο Πρίνστον και στο Μπέρκλεϊ, και η μορφή του κοσμεί σήμερα το τουρκικό χαρτονόμισμα των 10 λιρών. Η διαδρομή του , από παιδί πρόσφυγας πολέμου έως έναν από τους πιο σεβαστούς μαθηματικούς του 20ού αιώνα , αποτελεί ζωντανή απόδειξη πως η παιδεία μπορεί να μετατρέψει ακόμη και το τραύμα μιας σύγκρουσης σε γέφυρα γνώσης ανάμεσα σε κόσμους.
