Συνεχίζουμε τη σειρά που ψάχνει τις αρχαίες λέξεις στον λόγο μας.
Η ελληνική έχει μια σταθερή αδυναμία στο μικρό. Ξανά και ξανά, εκεί που υπήρχε μια ουδέτερη λέξη για κάτι, οι ομιλητές προτίμησαν τη λέξη που δήλωνε τη μικρή, τη νεαρή ή την τρυφερή εκδοχή του — και αυτή επικράτησε. Το φαινόμενο δεν είναι μόνο μορφολογικό, με τα υποκοριστικά σε -ιον· είναι και σημασιολογικό, με λέξεις που δήλωναν εξαρχής το νεογνό. Πίσω από αυτό κρύβεται μια ολόκληρη στάση απέναντι στη γλώσσα: η καθημερινή ομιλία είναι σχεδόν πάντα πιο συναισθηματική από την επίσημη.
κύων: η επίσημη λέξη
Οι αρχαίοι έλεγαν κύων. Η λέξη είναι από τις αρχαιότερες της ινδοευρωπαϊκής κληρονομιάς — συγγενεύει με το λατινικό canis και το αγγλικό hound — και επιβιώνει σε εντυπωσιακό πλήθος λόγιων λέξεων: κυνηγός, κυνόδοντας, κυνικός, κυνοδρομία, κυνοτροφείο.
Ζει μάλιστα και σε ένα ρήμα που κανείς δεν το υποψιάζεται: το προσκυνώ. Η αρχική του σημασία σχετίζεται με τη στάση του σκύλου απέναντι στον κύριό του.
σκύλαξ: το κουτάβι
Η λέξη που επικράτησε ήταν άλλη. Το σκύλαξ στα αρχαία σήμαινε το νεογνό — το κουτάβι. Και όχι μόνο του σκύλου: τα λεξικά καταγράφουν τη σημασία «το νεογνό κάθε ζώου», με παράδειγμα ακόμη και τα δελφίνια.
Από το θέμα σκυλ- σχηματίστηκε ο τύπος σκύλος, ο οποίος στην ελληνιστική και μεσαιωνική περίοδο επικράτησε ολοκληρωτικά και εκτόπισε τον κύνα από τον καθημερινό λόγο.
Τι λέμε στ' αλήθεια
Κάθε φορά που λέμε «σκύλος», ετυμολογικά λέμε «κουτάβι». Και όταν λέμε «σκυλάκι», λέμε το υποκοριστικό ενός υποκοριστικού.
Το τελικό αποτέλεσμα είναι μια μικρή αντιστροφή: για να δηλώσουμε σήμερα το νεογνό, δεν μας κάνει πια το «σκυλάκι» — δανειστήκαμε άλλη λέξη, το «κουτάβι». Η αρχική σημασία χρειάστηκε αντικαταστάτη, επειδή η λέξη που την κουβαλούσε είχε ήδη ανέβει και είχε πάρει τη θέση του ενήλικου ζώου.
Πηγές
Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής (Ίδρυμα Μ. Τριανταφυλλίδη), λ. σκύλος — greek-language.gr
LSJ, λ. σκύλαξ — lsj.gr
Βικιλεξικό, λ. σκύλος, κύων — el.wiktionary.org
