Στις 29 Σεπτεμβρίου 2026 ο Ντόναλντ Τραμπ συγκέντρωσε στον Λευκό Οίκο κορυφαίους εκπροσώπους της αμερικανικής βιομηχανίας της Τεχνητής Νοημοσύνης: τον Jensen Huang της Nvidia, τον Mark Zuckerberg της Meta, τον Dario Amodei της Anthropic, τον Sundar Pichai της Google, τον Elon Musk, τον Jeff Bezos και τον Greg Brockman της OpenAI, μεταξύ άλλων. Η σύνθεση της συνάντησης είναι από μόνη της αποκαλυπτική: στο τραπέζι βρίσκονταν κυρίως οι επιχειρηματικοί και τεχνολογικοί γίγαντες που ελέγχουν την ανάπτυξη και την εμπορική αξιοποίηση της ΤΝ. Ο Τραμπ, ως επιχειρηματίας που έγινε πρόεδρος, συνομιλεί με επιχειρηματίες. Το ανθρωπολογικό ζήτημα όμως είναι ότι η ΤΝ δεν είναι πλέον μόνο ένα επιχειρηματικό προϊόν. Είναι κοινωνικό και ανθρωπολογικό γεγονός: μεταβάλλει τη σχέση του ανθρώπου με τη Γνώση, την εργασία, την απόφαση και τον Άλλο.
Ακριβώς σε αυτή τη συνάντηση ο Τραμπ επανέφερε την πρότασή του να εγκαταλειφθεί ο όρος Artificial Intelligence και να χρησιμοποιείται ο όρος Super Intelligence, δηλαδή SI. Είχε ήδη υποστηρίξει στη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ ότι η λέξη artificial κάνει την τεχνολογία να ακούγεται «ψεύτικη». Η μετατόπιση δεν είναι απλώς λεξιλογική. Το artificial παρέπεμπε σε κάτι ψεύτικο ή κατασκευασμένο, σε ένα ανθρώπινο τεχνούργημα (artifice)· το super, αντίθετα, αποδίδει εξαρχής μια ανωτερότητα. Από την τεχνητή νοημοσύνη περνάμε έτσι, ήδη με το όνομα, στην Υπερνοημοσύνη. Και μαζί με την αλλαγή του ονόματος εμφανίζεται ένας νέος Τυφλοσούρτης: η ιδέα ότι το «super» αρκεί σχεδόν από μόνο του για να προσδώσει κύρος, ανωτερότητα και αυθεντία. Και το SI, για τον ελληνόφωνο παρατηρητή, προσφέρει επιπλέον ένα σχεδόν αναπόφευκτο λογοπαίγνιο με το Xi.( το ονομα του Κινεζου Προεδρου) Είναι βέβαια απλώς μια ηχητική σύμπτωση, όχι τεκμήριο πολιτικής πρόθεσης.
Την ίδια ημέρα οι μεγάλες εταιρείες υπέγραψαν μια εθελοντική συμφωνία για εσωτερικούς ελέγχους, εξωτερικούς ελέγχους από ανεξάρτητους φορείς και διαδικασίες εποπτείας της ανάπτυξης της ΤΝ. Ο Τραμπ την χαρακτήρισε «morally binding», Ηθικα όχι όμως θεσμικά δεσμευτική. Εδώ εμφανίζεται ο νέος Τυφλοσούρτης: η αυτορρύθμιση.
Τον όρο τον δανείζομαι από τις φυλλάδες με τις έτοιμες μεταφράσεις των Αρχαίων Ελληνικών που χρησιμοποιούσαν κάποτε οι μαθητές: σου έδιναν την απάντηση χωρίς να χρειαστεί να περάσεις από τον κόπο της κατανόησης. Έτσι και η αυτορρύθμιση κινδυνεύει να γίνει μια έτοιμη απάντηση σε ένα πρόβλημα που δεν είναι μόνο τεχνικό αλλά πολιτικό, κοινωνικό και ανθρωπολογικό.
Αυτορρύθμιση όμως δεν σημαίνει Εναρμόνιση. Η πρώτη είναι διαδικασία εσωτερικού ελέγχου· η δεύτερη προϋποθέτει Φρόνηση, Φειδώ και Μέτρον: σχέση, κρίση και γνώση των ορίων. Ο κίνδυνος είναι μεγαλύτερος με την Υπερνοημοσύνη απ' ό,τι με την Τεχνητή Νοημοσύνη. Ένα σύστημα που φέρει ήδη στο όνομά του το «super» φέρνει μαζί του αύρα αυθεντίας. Όταν η αυτορρύθμιση παρουσιάζεται ως λύση για την ανάπτυξή του και οι ίδιοι οι κατασκευαστές του αναλαμβάνουν να θέσουν τα όριά της, η έτοιμη απάντηση γίνεται ακόμη πιο δύσκολο να αμφισβητηθεί. Ό,τι προέρχεται από κάτι «υπέρ» το δεχόμαστε ευκολότερα ως τελειωτικό. Γι' αυτό, αυτό που πρέπει να προτείνουν οι ίδιοι οι πρωταγωνιστές, και να απαιτούμε εμείς, δεν είναι μια ακόμη διαδικασία ελέγχου αλλά Εναρμόνιση: μια σχέση που χτίζεται από μέσα, με κρίση, και όχι μια ευθυγράμμιση που επιβάλλεται σαν έτοιμη οδηγία.
Η αιχμή βρίσκεται ακριβώς εδώ: όταν οι ίδιοι οι πρωταγωνιστές της κούρσας για ισχύ και κέρδος αναλαμβάνουν να ορίσουν μόνοι τους τα όρια της κούρσας, η αυτορρύθμιση γίνεται ζήτημα εξουσίας. Δεν είναι παράλογο να ελέγχει μια εταιρεία τον εαυτό της· είναι όμως προβληματικό να μετατρέπεται ο αυτοέλεγχος των ισχυρών σε υποκατάστατο της κοινωνικής και θεσμικής κρίσης. Όποιος έχει οικονομικό συμφέρον να προχωρήσει γρηγορότερα έχει διαφορετική θέση από εκείνον που καλείται να αποφασίσει αν πρέπει να προχωρήσουμε τόσο γρήγορα. Οι εσωτερικοί κανόνες μπορούν να περιορίσουν ορισμένες πρακτικές. Δεν μπορούν από μόνοι τους να απαντήσουν στο ποιο είναι το αποδεκτό όριο και ποιος έχει το δικαίωμα να το καθορίσει.
Και εδώ βρίσκεται η αντίφαση. Όλα αυτά προτείνονται μέσα σε έναν ανελέητο εμπορικό ανταγωνισμό: OpenAI, Anthropic, Google, Meta, xAI, Microsoft και άλλοι ανταγωνίζονται για υπολογιστική ισχύ, κεφάλαια, δεδομένα, πελάτες και επιρροή. Η λογική αυτή θυμίζει την αυτάρκεια: όχι την οικολογική αυτάρκεια, αλλά μια ανταγωνιστική αυτάρκεια, όπου κάθε ισχυρός παράγοντας επιδιώκει να εξασφαλίσει μόνος του τους πόρους και την ισχύ που χρειάζεται, περιορίζοντας ταυτόχρονα τον χώρο των άλλων. Μέσα σε έναν τέτοιο ανταγωνισμό, η επίκληση της αυτορρύθμισης δεν είναι ουδέτερη. Το ερώτημα δεν είναι μόνο ποιοι κανόνες θα τηρηθούν, αλλά ποιος τους έγραψε, ποιος τους ελέγχει και ποιος λογοδοτεί όταν το οικονομικό κίνητρο συγκρούεται με το κοινωνικό όριο.
Ακόμη πιο χαρακτηριστική είναι η θέση της Nvidia. Ο Jensen Huang δεν είναι θεσμικός ρυθμιστής της ΤΝ· αυτός ο ρόλος ανήκει στο κράτος και στους αρμόδιους θεσμούς. Είναι όμως ένας de facto τεχνικός και υλικός ρυθμιστής: η Nvidia παρέχει κρίσιμο μέρος των chips και της υπολογιστικής υποδομής πάνω στην οποία στηρίζεται η σύγχρονη ανάπτυξη της ΤΝ. Όποιος ελέγχει αυτή την υποδομή δεν θεσπίζει τους κανόνες, μπορεί όμως να επηρεάζει έμπρακτα τον ρυθμό, την κλίμακα και τις δυνατότητες της ανάπτυξης. Εδώ βρίσκεται μια διαφορετική μορφή ισχύος: όχι η πολιτική εξουσία του ρυθμιστή, αλλά η τεχνική ισχύς εκείνου που ελέγχει το υλικό πάνω στο οποίο λειτουργεί η τεχνολογία.
Γι' αυτό χρειάζεται κάτι περισσότερο από έναν νέο όρο και μια έτοιμη συνταγή. ΦΦΜ σημαίνει Φρόνηση–Φειδώ–Μέτρον: όχι τρεις λέξεις που επαναλαμβάνονται μηχανικά, αλλά τρεις αλληλένδετες απαιτήσεις για την ανθρώπινη πράξη. Φρόνηση σημαίνει να κρίνεις μέσα στη συγκεκριμένη σχέση και περίσταση· Φειδώ σημαίνει να γνωρίζεις ότι δεν πρέπει να κάνεις ό,τι τεχνικά μπορείς να κάνεις· και Μέτρον σημαίνει να αναζητάς το όριο που καθιστά δυνατή την αρμονική συνύπαρξη.
Και εδώ βρίσκεται το πραγματικό ανθρωπολογικό διακύβευμα του τίτλου. Η Υπερνοημοσύνη ως νέος Τυφλοσούρτης σημαίνει ότι κινδυνεύουμε να μετατρέψουμε την ίδια την ανθρώπινη κρίση σε οδηγία χρήσης. Να δεχθούμε ως αυτονόητο ότι το «super» είναι καλύτερο από το «artificial», ότι η μεγαλύτερη ισχύς είναι αυτομάτως μεγαλύτερη νοημοσύνη και ότι ένας μηχανισμός ελέγχου μπορεί να υποκαταστήσει την κρίση για το όριο. Αλλά ο άνθρωπος δεν ορίζεται μόνο από όσα μπορεί να κατασκευάσει ή να επιταχύνει. Ορίζεται και από την ικανότητά του να πει «μέχρι εδώ».
Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι αν η μηχανή θα γίνει Υπερνοήμων. Είναι αν ο άνθρωπος θα παραμείνει υποκείμενο της κρίσης ή θα την παραδώσει σε έτοιμες φόρμουλες, επιχειρηματικά συμφέροντα και τεχνικές διαδικασίες. Αν συμβεί το δεύτερο, ο Τυφλοσούρτης δεν θα βρίσκεται μέσα στη μηχανή. Θα βρίσκεται μέσα στον ίδιο τον άνθρωπο. Και τότε το πρόβλημα δεν θα είναι ότι αποκτήσαμε Υπερνοημοσύνη, αλλά ότι χάσαμε τη δική μας Φρόνηση, τη Φειδώ και το Μέτρον που μας επέτρεπαν να γνωρίζουμε τι αξίζει να κάνουμε και, κυρίως, τι πρέπει να αρνηθούμε να κάνουμε.
*Δρ Ανθρωπολογίας Σορβόννης
