Ένα σχολείο που μετρά επιδόσεις, βαθμούς και αποτελέσματα, αλλά συχνά ξεχνά τον άνθρωπο πίσω από τον μαθητή. Η Κατερίνα Μάτσα, μιλώντας στο alfavita.gr περιγράφει το σημερινό εκπαιδευτικό περιβάλλον ως έναν ισχυρό «ψυχοπιεστικό παράγοντα» για τα παιδιά και θέτει στο επίκεντρο μια διαφορετική συζήτηση: πόσο παιδαγωγικό μπορεί να είναι ένα σχολείο όταν κυριαρχούν το άγχος, οι εξετάσεις και ο ανταγωνισμός; Παράλληλα ζητά την επιστροφή της Κοινωνιολογίας, ενός μαθήματος που, όπως υποστηρίζει, δίνει στους νέους εργαλεία για να κατανοήσουν τον κόσμο στον οποίο μεγαλώνουν.
Το ελληνικό σχολείο συζητά διαρκώς για προγράμματα σπουδών, εξετάσεις, αξιολόγηση, ψηφιακές δεξιότητες και επιδόσεις. Πολύ λιγότερο, όμως, συζητά για το πώς αισθάνεται το παιδί που βρίσκεται καθημερινά μέσα σε αυτό.
Κι όμως, ιδιαίτερα κατά την εφηβεία, το σχολείο δεν είναι απλώς ένας χώρος μετάδοσης γνώσεων. Είναι ο τόπος στον οποίο ο νέος άνθρωπος περνά μεγάλο μέρος της ημέρας του, συγκρίνεται, αξιολογείται, κοινωνικοποιείται, αποτυγχάνει, επιτυγχάνει και σταδιακά σχηματίζει την εικόνα που έχει για τον εαυτό του.
Σύμφωνα με την κ. Μάτσα, το σημερινό σχολείο όχι μόνο δεν λειτουργεί πάντα προστατευτικά απέναντι στις πιέσεις που ήδη βιώνει ένας έφηβος, αλλά μπορεί να τις εντείνει, μετατρεπόμενο σε έναν ισχυρό «ψυχοπιεστικό παράγοντα».
«Πνίγονται τα παιδιά»
Η φράση είναι λιτή αλλά ιδιαίτερα βαριά:
«Πνίγονται τα παιδιά».
Πίσω της βρίσκεται μια πραγματικότητα που αναγνωρίζουν πολλοί μαθητές και οικογένειες: η σχολική καθημερινότητα συχνά οργανώνεται γύρω από τον επόμενο βαθμό, το επόμενο διαγώνισμα, την επόμενη εξέταση και τελικά την εισαγωγή στο πανεπιστήμιο.
Η απόδοση μετατρέπεται σταδιακά σε μόνιμο μέτρο αξίας.
Ένας μαθητής μπορεί να είναι δημιουργικός, ευαίσθητος, κοινωνικός, να έχει ιδιαίτερα ταλέντα ή ενδιαφέροντα. Στο σχολικό σύστημα, όμως, πολύ συχνά όλα αυτά υποχωρούν μπροστά σε έναν αριθμό.
Το 14, το 17, το 19.
Και όταν η βαθμολογία γίνεται ο κυρίαρχος τρόπος με τον οποίο ένα παιδί αισθάνεται ότι κρίνεται, τότε η αποτυχία σε ένα διαγώνισμα δεν βιώνεται πάντοτε ως μια απλή μαθησιακή δυσκολία. Μπορεί να βιώνεται ως προσωπική αποτυχία.
Το σχολείο δεν μπορεί να είναι ακόμη μία πηγή άγχους
Η εφηβεία είναι από μόνη της μια περίοδος έντονων αλλαγών.
Οι νέοι καλούνται να κατανοήσουν ποιοι είναι, να οικοδομήσουν σχέσεις, να διαχειριστούν την εικόνα τους, τις προσδοκίες της οικογένειας, την κοινωνική πίεση και πλέον έναν ολόκληρο ψηφιακό κόσμο στον οποίο η σύγκριση με τους άλλους δεν σταματά ποτέ.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, το σχολείο θα μπορούσε να λειτουργεί ως χώρος σταθερότητας, ασφάλειας και ουσιαστικής κοινωνικοποίησης.
Όταν όμως προσθέτει ακόμη περισσότερη πίεση, όταν η καθημερινότητα περιστρέφεται γύρω από την επίδοση και τον ανταγωνισμό, τότε αντί να λειτουργεί ως αντίβαρο στο άγχος μπορεί να γίνεται ακόμη ένας παράγοντας που το ενισχύει.
Το ζήτημα δεν είναι βεβαίως να καταργηθούν οι απαιτήσεις ή η προσπάθεια.
Το ερώτημα είναι αν ένα εκπαιδευτικό σύστημα μπορεί να ζητά συνεχώς περισσότερα από τα παιδιά χωρίς παράλληλα να τους δίνει χώρο να αποτύχουν, να αναζητήσουν, να αμφισβητήσουν και τελικά να μεγαλώσουν.
Και κάπου εδώ μπαίνει η Κοινωνιολογία
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει η απάντηση της κ. Μάτσα όταν ερωτήθηκε ποιο μάθημα θα ήθελε να επιστρέψει στο ελληνικό σχολείο.
Η απάντηση ήταν άμεση:
«Θα πρόσθετα την Κοινωνιολογία που την καταργήσανε με πολύ ανόητο τρόπο, με πολύ ανόητη ερμηνεία ότι κάνει τα παιδιά να στρέφονται στον μαρξισμό».
Πέρα από την πολιτική διάσταση της δήλωσης, η πρόταση ανοίγει μια πολύ ευρύτερη συζήτηση για το τι πρέπει πραγματικά να μαθαίνει ένας έφηβος στο σχολείο.
Η Κοινωνιολογία δεν αφορά απλώς θεωρίες και ορισμούς.
Μπορεί να βοηθήσει έναν νέο να θέσει ερωτήματα για την κοινωνική ανισότητα, τις οικογενειακές σχέσεις, τους θεσμούς, την εργασία, την ανεργία, τα στερεότυπα, τα μέσα ενημέρωσης, την εξουσία, την κοινωνική κινητικότητα και τον τρόπο με τον οποίο οι κοινωνίες αλλάζουν.
Με άλλα λόγια, να τον βοηθήσει να καταλάβει γιατί ο κόσμος γύρω του είναι όπως είναι.
Γιατί ένα παιδί χρειάζεται να καταλαβαίνει την κοινωνία του
Η απουσία κοινωνικής παιδείας από το σχολείο δεν είναι μικρό ζήτημα.
Οι έφηβοι έρχονται καθημερινά αντιμέτωποι με κοινωνικά φαινόμενα τα οποία καλούνται να ερμηνεύσουν μόνοι τους ή μέσα από όσα βλέπουν στα κοινωνικά δίκτυα.
Ανεργία, φτώχεια, ανισότητες, βία, ρατσισμός, κοινωνικοί αποκλεισμοί, στερεότυπα, παραπληροφόρηση.
Η δυνατότητα να τα εξετάζουν με εργαλεία, έννοιες και κριτική σκέψη δεν σημαίνει ότι το σχολείο τους υποδεικνύει τι να πιστεύουν.
Το αντίθετο.
Σημαίνει ότι τους μαθαίνει να σκέφτονται πριν πιστέψουν.
Και ίσως αυτό να είναι μία από τις σημαντικότερες αποστολές της εκπαίδευσης.
Σχολείο δεν είναι μόνο το «πόσο έγραψες»
Υπάρχει τελικά ένα βαθύτερο ερώτημα πίσω από αυτή τη συζήτηση.
Τι μαθητές θέλουμε να βγάζει το σχολείο;
Νέους που μπορούν να ανταποκριθούν σε μια εξέταση ή ανθρώπους που μπορούν να καταλάβουν τον εαυτό τους και την κοινωνία στην οποία ζουν;
Τα δύο ασφαλώς δεν είναι ασύμβατα.
Όμως το πρόβλημα αρχίζει όταν το πρώτο καταπίνει ολοκληρωτικά το δεύτερο.
Γιατί ένας μαθητής δεν είναι ένας βαθμός, ούτε μια επίδοση, ούτε ένας μελλοντικός αριθμός σε έναν πίνακα εισακτέων.
Είναι ένας άνθρωπος που βρίσκεται στη δυσκολότερη ίσως φάση της διαμόρφωσής του.
Και αν, όπως λέει η κ. Μάτσα, «τα παιδιά πνίγονται», τότε το ερώτημα για το σχολείο δεν μπορεί να είναι μόνο πώς θα τα κάνουμε να αποδίδουν περισσότερο.
Πρέπει κάποια στιγμή να γίνει και το πολύ πιο ουσιαστικό: πώς θα τα βοηθήσουμε να αναπνεύσουν.
