Συνεχίζουμε τη σειρά που ψάχνει τις αρχαίες λέξεις στον λόγο μας.
Κάθε γλώσσα φτιάχνει λέξεις για να ξεχωρίσει το «εμείς» από το «αυτοί», και οι λέξεις αυτές σχεδόν ποτέ δεν μένουν ουδέτερες. Ένα επίθετο που αρχικά δηλώνει απλώς προέλευση — από πού είναι κάποιος — φορτώνεται γρήγορα με όσα πιστεύει η μια ομάδα για την άλλη. Η ιστορία της ελληνικής, όπως και της λατινικής, είναι γεμάτη από τέτοιες περιπτώσεις. Και σχεδόν πάντα η προκατάληψη επιβιώνει πολύ αφότου έχει ξεχαστεί η γεωγραφία που την παρήγαγε.
ἄστυ: η πόλη
Στα αρχαία, ἄστυ ήταν η πόλη — το κατοικημένο κέντρο με τα σπίτια, την αγορά και τα δημόσια κτήρια, σε αντιδιαστολή με την ύπαιθρο. Στην Αττική, «τὸ ἄστυ» χωρίς άρθρο σήμαινε απλώς την Αθήνα.
Η λέξη ζει σήμερα σε ένα σωρό λόγιους όρους: αστυνομία, αστυφύλακας, αστικός, προάστιο, αστυφιλία.
ἀστεῖος: ο κάτοικος της πόλης
Από το ἄστυ σχηματίστηκε το επίθετο ἀστεῖος: αυτός που κατάγεται ή ανατράφηκε στην πόλη. Και εδώ αρχίζει η κοινωνιολογία.
Στα λεξικά της αρχαίας η λέξη καταγράφεται με μια σειρά σημασιών που δείχνουν καθαρά την πορεία: πρώτα «αυτός που ανατράφηκε στην πόλη», ύστερα «ευγενικός, με καλούς τρόπους», ύστερα «εξευγενισμένος, κομψός, χαριτωμένος» και τελικά «ευφυής, έξυπνος». Το αντίθετό της είναι πάντα το ίδιο: ἄγροικος, ο κάτοικος της υπαίθρου — από όπου το σημερινό «αγροίκος». Ακριβώς η ίδια διαδρομή έγινε και στα λατινικά με το urbanus, από όπου το αγγλικό urbane, «κομψός στους τρόπους».
Η πόλη, δηλαδή, αυτοπροσδιορίστηκε ως ο τόπος του πνεύματος και της κομψότητας, και το χωριό ως ο τόπος της αγροικίας. Η λέξη κουβαλάει ολόκληρη την ταξική διάκριση της αρχαίας κοινωνίας.
Τι λέμε στ' αλήθεια
Από το «έξυπνος» στο «αυτό που προκαλεί γέλιο» το βήμα ήταν μικρό: το ἀστεῖον ήταν η έξυπνη ατάκα, το πνευματώδες σχόλιο. Έτσι το ουδέτερο ουσιαστικοποιήθηκε και έδωσε το σημερινό αστείο.
Οπότε όταν λέμε «μου είπε ένα αστείο», λέμε ετυμολογικά «μου είπε κάτι πόλης».
Και υπάρχει και μια δεύτερη, νεότερη στροφή: στη σημερινή γλώσσα το «αστείος» σημαίνει και «γελοίος, ασήμαντος» — «αστεία κέρδη», «αστείο ποσό». Η λέξη που ξεκίνησε ως έπαινος κομψότητας κατέληξε να μπορεί να λειτουργεί και ως προσβολή.
Πηγές
LSJ, λ. ἀστεῖος, ἄστυ — lsj.gr
Γ. Κάτος, Λεξικό της λαϊκής και της περιθωριακής μας γλώσσας, λ. αστείος — Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας
Βικιλεξικό, λ. αστείος
