Συνεχίζουμε τη σειρά που ψάχνει τις αρχαίες λέξεις στον λόγο μας.
Ο στρατός είναι από τους μεγαλύτερους προμηθευτές λεξιλογίου σε κάθε γλώσσα, και η ελληνική δεν αποτελεί εξαίρεση. Ο λόγος είναι πρακτικός: για αιώνες, ο στρατός ήταν ο μοναδικός θεσμός που μετακινούσε μαζικά ανθρώπους, τους οργάνωνε σε ομάδες και απαιτούσε ακριβείς όρους για όλα αυτά. Οι όροι που έφτιαξε πέρασαν στην καθημερινή γλώσσα και εκεί έχασαν το στρατιωτικό τους περιεχόμενο, κρατώντας μόνο τον σκελετό της σημασίας τους.
τάξις: η διευθέτηση
Η αρχαία τάξις σήμαινε την κατάταξη, τη διευθέτηση, τη σειρά — και ειδικότερα, στη στρατιωτική γλώσσα, την παράταξη και το ίδιο το σώμα των στρατιωτών. Από αυτήν προέρχονται ο ταξίαρχος, η παράταξη, το τάγμα, αλλά και η τάξη του σχολείου και η τάξη της κοινωνίας.
ταξίδιον: η μικρή εκστρατεία
Από την τάξη σχηματίστηκε το υποκοριστικό ταξίδιον (και ταξείδιον), που στα ελληνιστικά χρόνια σήμαινε εκστρατεία — η μετακίνηση ενός μικρού στρατιωτικού σώματος. Και το ρήμα ταξιδεύω σήμαινε «εκστρατεύω».
Η μετατόπιση ήρθε από την ίδια τη φύση της εκστρατείας: το ουσιώδες σε αυτήν, για όσους την έζησαν, δεν ήταν η μάχη αλλά η ατέλειωτη πορεία. Έτσι η λέξη κράτησε τη μετακίνηση και άφησε πίσω τον πόλεμο. Στα μεσαιωνικά χρόνια το ταξίδι έχει ήδη τη σημερινή του σημασία.
Τι λέμε στ' αλήθεια
Όταν λέμε «καλό ταξίδι», λέμε ετυμολογικά «καλή εκστρατεία».
Μια σημείωση για την ορθογραφία, μια και είναι από τις πιο συζητημένες: η γραφή «ταξείδι» με -ει- έχει παλιά παράδοση και στηρίζεται στο θέμα ταξε- της γενικής «τάξεως». Τα σύγχρονα λεξικά προκρίνουν τη γραφή ταξίδι, ως υποκοριστικό της τάξης με το επίθημα -ίδιον.
Και μια τελευταία διακλάδωση: από την ίδια αρχαία λέξη, μέσω της μεσαιωνικής λατινικής taxa («φόρος»), προέκυψαν το αγγλικό tax και η φορολογία. Το ταξίδι και ο φόρος είναι μακρινά ξαδέρφια.
Πηγές
Βασικό Λεξικό της Αρχαίας Ελληνικής (Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας), λ. τάξις — greek-language.gr
Γ. Κάτος, Λεξικό της λαϊκής και της περιθωριακής μας γλώσσας, λ. ταξίδι
Γ. Μπαμπινιώτης, Ετυμολογικό Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας, λ. ταξίδι
