Κάτι αλλάζει στα παιδιά και στους εφήβους μας και δύσκολα πλέον μπορεί να περάσει απαρατήρητο. Περισσότερο άγχος, μεγαλύτερη δυσκολία στη διαχείριση της απογοήτευσης, προβλήματα εικόνας σώματος, διατροφικές διαταραχές, δυσκολίες συγκέντρωσης, απομόνωση, έντονες συναισθηματικές μεταπτώσεις. Γονείς και εκπαιδευτικοί συχνά αισθάνονται ότι βρίσκονται μπροστά σε μια γενιά που έχει στη διάθεσή της περισσότερα από οποιαδήποτε προηγούμενη και ταυτόχρονα μοιάζει ψυχικά περισσότερο πιεσμένη.
Η εικόνα που περιγράφουν οι ειδικοί είναι ανησυχητική. Σύμφωνα με στοιχεία που επικαλείται ο διευθυντής της Ψυχιατρικής Κλινικής Παιδιών και Εφήβων του Ασκληπιείου Βούλας και πρόεδρος της Παιδοψυχιατρικής Εταιρείας Ελλάδος, Εμμανουήλ Τσαλαμανιός, περίπου ένα στα έξι παιδιά και εφήβους στην Ελλάδα αντιμετωπίζει πρόβλημα ψυχικής υγείας που χρειάζεται τη συνδρομή ειδικού επαγγελματία, ενώ συνολικά περίπου το 22% του πληθυσμού της χώρας αντιμετωπίζει κάποια ψυχική διαταραχή.
Οι αριθμοί, όμως, περιγράφουν μόνο ένα μέρος της πραγματικότητας. Το σημαντικό ερώτημα είναι τι έχει αλλάξει στη ζωή των νέων ανθρώπων ώστε η ψυχική πίεση να γίνεται τόσο έντονη.
Μια γενιά που δεν αποσυνδέεται σχεδόν ποτέ
Το κινητό τηλέφωνο έχει γίνει πλέον προέκταση του χεριού των παιδιών ήδη από πολύ μικρές ηλικίες. Τα social media δεν είναι απλώς ένας χώρος επικοινωνίας, αλλά ένα παράλληλο κοινωνικό περιβάλλον μέσα στο οποίο οι νέοι συγκρίνονται, αξιολογούνται, εκτίθενται και αναζητούν συνεχώς επιβεβαίωση.
Για έναν έφηβο άλλης εποχής, η δύσκολη σχολική ημέρα τελείωνε όταν επέστρεφε στο σπίτι. Σήμερα μπορεί να συνεχίζεται στο κινητό του μέχρι τη στιγμή που θα κοιμηθεί.
Η σύγκριση δεν σταματά ποτέ.
Ποιος είναι ομορφότερος.
Ποιος έχει περισσότερους φίλους.
Ποιος ταξιδεύει περισσότερο.
Ποιος έχει το «σωστό» σώμα.
Ποιος συγκεντρώνει περισσότερα likes.
Και βέβαια ο νέος δεν συγκρίνει τον εαυτό του με την πραγματική καθημερινότητα των άλλων, αλλά με την καλύτερη φωτογραφία που επέλεξαν να δημοσιεύσουν. Έτσι δημιουργείται ένας παράξενος κόσμος όπου ο καθένας βλέπει συνεχώς τις «τέλειες ζωές» των υπολοίπων και επιστρέφει στη δική του, απολύτως φυσιολογική καθημερινότητα, αισθανόμενος ότι κάτι του λείπει.
Η εικόνα του σώματος γίνεται καθημερινή δοκιμασία
Σε αυτό το περιβάλλον αποκτά ιδιαίτερη σημασία και η αύξηση της ανησυχίας γύρω από τις διατροφικές διαταραχές. Η εικόνα του σώματος υπήρξε πάντοτε σημαντική στην εφηβεία, σήμερα όμως η σύγκριση είναι αδιάκοπη και πραγματοποιείται απέναντι σε ένα συχνά μη ρεαλιστικό πρότυπο.
Φίλτρα, επεξεργασμένες φωτογραφίες, πρότυπα ακραίας λεπτότητας ή υπερβολικά γυμνασμένου σώματος, influencers που παρουσιάζουν αυστηρές διατροφικές συνήθειες ως τρόπο ζωής δημιουργούν ένα περιβάλλον στο οποίο ένα παιδί μπορεί εύκολα να αισθανθεί ανεπαρκές μέσα στο ίδιο του το σώμα.
Οι διατροφικές διαταραχές, φυσικά, είναι σύνθετα προβλήματα και δεν μπορούν να αποδοθούν σε έναν μόνο παράγοντα. Οικογενειακές, ψυχολογικές, κοινωνικές και βιολογικές παράμετροι αλληλεπιδρούν. Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, όμως, μπορούν να λειτουργήσουν ως επιπλέον πεδίο πίεσης, ιδιαίτερα για έναν νέο που ήδη αισθάνεται ευάλωτος.
Μετά την πανδημία κάτι έμεινε πίσω
Η περίοδος της πανδημίας λειτούργησε ως μεγάλη τομή στην κοινωνική ζωή παιδιών και εφήβων. Για μήνες χάθηκαν καθημερινές εμπειρίες που μέχρι τότε θεωρούσαμε αυτονόητες: η τάξη, το διάλειμμα, η παρέα, το παιχνίδι, η εκδρομή, το φλερτ, η φυσική επαφή με συνομηλίκους.
Μια ολόκληρη ηλικιακή ομάδα πέρασε κρίσιμα στάδια κοινωνικής και συναισθηματικής ανάπτυξης μπροστά σε μια οθόνη.
Και όταν οι πόρτες άνοιξαν ξανά, δεν επέστρεψαν όλα αυτόματα εκεί όπου βρίσκονταν πριν. Για ορισμένα παιδιά η κοινωνική επανένταξη αποδείχθηκε δύσκολη, το άγχος αυξήθηκε και η εξάρτηση από την ψηφιακή επικοινωνία παρέμεινε.
Οι μαθησιακές δυσκολίες δεν «δημιουργούνται» από τα κινητά
Χρειάζεται, ωστόσο, ιδιαίτερη προσοχή όταν μιλάμε για μαθησιακές δυσκολίες, δυσλεξία ή ΔΕΠΥ. Δεν είναι σωστό να θεωρούμε ότι τα παιδιά σήμερα εμφανίζουν τέτοιες δυσκολίες απλώς επειδή χρησιμοποιούν περισσότερο τα social media ή τις οθόνες.
Ένα μέρος της φαινομενικής αύξησης σχετίζεται και με κάτι θετικό: αναγνωρίζουμε πλέον πολύ καλύτερα δυσκολίες που παλαιότερα περνούσαν απαρατήρητες.
Κάποτε ένα παιδί με δυσλεξία χαρακτηριζόταν εύκολα «αδύναμος μαθητής». Ένα παιδί με ΔΕΠΥ μπορούσε να θεωρηθεί «τεμπέλης», «απρόσεκτος» ή «άτακτος». Σήμερα υπάρχει μεγαλύτερη επιστημονική γνώση, ενημέρωση των οικογενειών και ευαισθητοποίηση των εκπαιδευτικών.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι το σύγχρονο περιβάλλον δεν δημιουργεί πρόσθετες δυσκολίες. Η συνεχής εναλλαγή ερεθισμάτων, τα σύντομα βίντεο, οι ειδοποιήσεις και η συνήθεια της άμεσης ανταμοιβής μπορούν να κάνουν ακόμη δυσκολότερη τη συγκέντρωση σε δραστηριότητες που απαιτούν υπομονή και διάρκεια, όπως η ανάγνωση ενός βιβλίου ή η παρακολούθηση ενός απαιτητικού μαθήματος.
Τα παιδιά μεγαλώνουν και μέσα στο άγχος των ενηλίκων
Δεν πρέπει να παραβλέπουμε και το κοινωνικό περιβάλλον μέσα στο οποίο μεγαλώνουν οι νέοι. Ακρίβεια, οικονομική ανασφάλεια, ένταση μέσα στην οικογένεια, φόβος για το μέλλον, πίεση για επιτυχία, Πανελλαδικές, πτυχία, μεταπτυχιακά, ανεργία και ένας διαρκής ανταγωνισμός περνούν αναπόφευκτα και στα παιδιά.
Από πολύ μικρή ηλικία το μήνυμα είναι συχνά ένα: πρέπει να πετύχεις.
Να πάρεις καλούς βαθμούς.
Να μάθεις γλώσσες.
Να αποκτήσεις πτυχία.
Να γίνεις καλύτερος από τους άλλους.
Να μη μείνεις πίσω.
Αλλά πόσα «πρέπει» αντέχει ένα παιδί;
Και πόσο χώρο αφήνουμε για κάτι πολύ πιο απλό και ταυτόχρονα απαραίτητο: να μεγαλώσει;
Η λύση δεν είναι να δαιμονοποιήσουμε μια ολόκληρη γενιά
Το εύκολο θα ήταν να πούμε ότι «φταίνε τα κινητά» ή ότι «οι σημερινοί νέοι είναι πιο ευαίσθητοι». Και τα δύο είναι υπεραπλουστεύσεις.
Τα παιδιά δεν έγιναν ξαφνικά πιο αδύναμα. Ο κόσμος τους έγινε διαφορετικός.
Ένας έφηβος σήμερα πρέπει να διαχειριστεί ταυτόχρονα το σχολείο, την οικογένεια, τις πραγματικές φιλίες του και μια δεύτερη κοινωνική ζωή που συνεχίζεται είκοσι τέσσερις ώρες το εικοσιτετράωρο στην οθόνη του.
Αυτό που χρειάζεται επομένως δεν είναι περισσότερη κριτική, αλλά περισσότεροι διαθέσιμοι ενήλικες γύρω του. Γονείς που πραγματικά ακούν, εκπαιδευτικοί που έχουν χρόνο να παρατηρήσουν, σχολεία με επαρκή ψυχολογική και κοινωνική υποστήριξη και, όταν χρειάζεται, έγκαιρη πρόσβαση σε ειδικούς.
Γιατί πίσω από έναν έφηβο που θυμώνει μπορεί να υπάρχει φόβος. Πίσω από ένα παιδί που σταμάτησε να τρώει μπορεί να υπάρχει μια κραυγή αγωνίας. Πίσω από τον μαθητή που ξαφνικά «δεν ενδιαφέρεται για τίποτα» μπορεί να υπάρχει ένα βάρος που δεν ξέρει πώς να περιγράψει.
Το μεγάλο στοίχημα, λοιπόν, δεν είναι να μεγαλώσουμε μια γενιά χωρίς προβλήματα – τέτοια γενιά δεν υπήρξε ποτέ. Είναι να δημιουργήσουμε μια κοινωνία στην οποία ένα παιδί που δυσκολεύεται δεν χρειάζεται να φτάσει στο σημείο να καταρρεύσει για να το προσέξουμε.
