Μπορεί κάποιος να γράψει ένα ποίημα, ένα τραγούδι, ένα μυθιστόρημα, να ζωγραφίσει έναν πίνακα, να παίξει ως ηθοποιός ή ακόμη και να γράψει ένα άρθρο που θα αγγίξει πραγματικά τους άλλους, αν μέσα του δεν κινείται τίποτα; Ίσως μπορεί να φτιάξει κάτι άρτιο, τεχνικά σωστό, καλοδουλεμένο, έξυπνο, ακόμη και εντυπωσιακό. Όπως γίνεται στις μέρες μας με την τεχνητή νοημοσύνη. Είναι πολύ δυσκολότερο όμως να φτιάξει κάτι ή να παρουσιάσει μια ερμηνεία που να μείνει, που να αγγίξει, που να συναντήσει τους ανθρώπους.Γιατί, για να συμβεί αυτό, πρέπει πρώτα να έχει περάσει πρώτα μέσα από τον ίδιο τον δημιουργό. Να τον έχει αναστατώσει, να τον έχει πονέσει, να τον έχει ενθουσιάσει, να τον έχει θυμώσει ή να τον έχει στοιχειώσει. Για να φωτίσει πρέπει κάτι να τον έχει κάψει!
Δεν είναι τυχαίο ότι η ίδια η λέξη «πάθος» συνδέεται με το «πάσχω». Πάθος είναι αυτό που παθαίνουμε, αυτό που βιώνουμε τόσο έντονα ώστε παύουμε να είμαστε απλοί παρατηρητές. Κάτι μας συμβαίνει. Κάτι εισχωρεί μέσα μας και απαιτεί να βγει προς τα έξω. Το «βασανίζομαι» μπορεί να σημαίνει κάτι πολύ ευρύτερο: μια ιδέα που δεν σε αφήνει να κοιμηθείς, μια αδικία που δεν μπορείς να προσπεράσεις, ένας έρωτας, μια απώλεια, μια μνήμη, ένας φόβος, μια απορία, ακόμη και μια τεράστια χαρά που αισθάνεσαι ότι πρέπει κάπως να μοιραστείς.
Ο δημιουργός δημιουργεί επειδή κάτι μέσα του ζητά χώρο. Γι' αυτό και συχνά τα έργα που μας συγκινούν περισσότερο δεν είναι απαραίτητα τα πιο περίτεχνα. Είναι εκείνα στα οποία αισθανόμαστε ότι υπάρχει ένας άνθρωπος πίσω από τις λέξεις, τις νότες, τα χρώματα ή την ερμηνεία. Αισθανόμαστε ότι κάποιος είχε ανάγκη να μας πει κάτι. Όχι απλώς ότι αποφάσισε να το πει.
Το ίδιο συμβαίνει ακόμα και με το γράψιμο ενός απλού άρθρου. Μπορεί κάποιος να συγκεντρώσει πληροφορίες, να τις βάλει σε σωστή σειρά, να χρησιμοποιήσει ωραίες λέξεις και να παραδώσει ένα απολύτως αξιοπρεπές κείμενο. Αν όμως το θέμα δεν τον αφορά πραγματικά, κάτι λείπει. Το κείμενο μπορεί να ενημερώσει, αλλά δύσκολα θα ταρακουνήσει. Θα διαβαστεί και θα ξεχαστεί. Αντίθετα, όταν ο άνθρωπος που γράφει έχει κάτι που τον «καίει», οι λέξεις αποκτούν διαφορετικό βάρος. Δεν γράφει απλώς για ένα θέμα. Γράφει επειδή θέλει να υπερασπιστεί κάτι, να καταγγείλει κάτι, να θυμίσει κάτι, να μοιραστεί κάτι που θεωρεί σημαντικό. Και τότε, σχεδόν ανεπαίσθητα, η προσωπική του ένταση περνάει στον αναγνώστη. Αυτό είναι ίσως ένα από τα μεγάλα μυστικά της δημιουργίας: το συναίσθημα μεταδίδεται. Ο αναγνώστης καταλαβαίνει πότε ο συγγραφέας πονάει γι' αυτό που γράφει.
Ο θεατής αισθάνεται πότε ο ηθοποιός έχει βρει κάτι δικό του μέσα στον ρόλο και αν αυτό που λέει έχει αλήθεια. Ο ακροατής ακούει διαφορετικά ένα τραγούδι όταν νιώθει ότι εκείνος που το έγραψε είχε πραγματικά κάτι να πει. Μπορεί να μην ξέρουμε τίποτα για τη ζωή του δημιουργού, αλλά αντιλαμβανόμαστε πότε πίσω από το έργο υπάρχει αληθινό βίωμα.
Και ίσως γι' αυτό ορισμένα έργα επιβιώνουν δεκαετίες ή αιώνες. Οι εποχές αλλάζουν, οι συνθήκες αλλάζουν, ακόμη και η γλώσσα αλλάζει, αλλά το ανθρώπινο πάθος αναγνωρίζεται αμέσως. Ένας έρωτας, ένας αποχωρισμός, η μοναξιά, η επιθυμία για ελευθερία, ο φόβος του θανάτου, η νοσταλγία, η ανάγκη να αγαπηθούμε είναι πράγματα που ένας άνθρωπος μπορεί να τα αναγνωρίσει σε έναν άλλο ακόμη κι αν τους χωρίζουν εκατοντάδες χρόνια. Το μεγάλο έργο ξεκινάει από κάτι βαθιά προσωπικό και, παράξενα, καταλήγει να γίνεται οικουμενικό.
Γιατί όσο περισσότερο ένας δημιουργός σκάβει μέσα στον εαυτό του, τόσο πιθανότερο είναι να συναντήσει κάτι που υπάρχει και μέσα στους άλλους. Δεν χρειάζεται λοιπόν να επινοήσει ένα πάθος. Χρειάζεται να ανακαλύψει τι είναι εκείνο που πραγματικά δεν τον αφήνει αδιάφορο. Τι τον θυμώνει. Τι τον συγκινεί. Τι φοβάται. Τι αγαπά. Τι θα ήθελε να αλλάξει. Για ποιο πράγμα θα μπορούσε να μιλάει για ώρες χωρίς να κουραστεί. Εκεί βρίσκεται συνήθως το υλικό του.
Ασφαλώς η τέχνη χρειάζεται και τεχνική, γνώση, δουλειά, πειθαρχία. Το πάθος μόνο του δεν αρκεί. Ένα δυνατό συναίσθημα δεν δημιουργεί αυτομάτως ένα μεγάλο έργο. Χρειάζεται κάποιος να μάθει πώς θα το μεταμορφώσει σε λέξεις, εικόνες, μουσική. Αλλά και η τεχνική χωρίς πάθος μοιάζει με ένα πανέμορφο τζάκι χωρίς φωτιά. Υπάρχει η κατασκευή, λείπει όμως η θερμότητα. Κι αυτό ισχύει για κάθε μορφή τέχνης. Κάτι είναι γνήσιο, όταν βγαίνει από μέσα μας. Οι λέξεις στον θεατρικό συγγραφέα, τα λόγια στον ηθοποιό, τα χρώματα στον ζωγράφο είναι το μέσο, όχι ο σκοπός. Η εγκεφαλική έκφραση στην τέχνη είναι έκφραση ευνουχισμένη.
Γιατί για να ακουμπήσεις πραγματικά έναν άλλον άνθρωπο πρέπει πρώτα κάτι να έχει ακουμπήσει εσένα. Και για να ανάψεις μια μικρή φωτιά μέσα στον άλλον, κάπου, κάποτε, πρέπει να έχεις καεί κι εσύ.
