Το τραγούδι «William George Allum» περιλαμβάνεται στο Μαραμπού, την πρώτη ποιητική συλλογή του Νίκου Καββαδία, που κυκλοφόρησε το 1933. Στη μελοποιημένη εκδοχή του, η μουσική του Θάνου Μικρούτσικου και η βραχνή, δραματική φωνή του Βασίλη Παπακωνσταντίνου μετατρέπουν τη μικρή θαλασσινή ιστορία σε σχεδόν κινηματογραφική αφήγηση. Στην επίσημη ανάρτηση του τραγουδιού αναφέρονται ως δημιουργοί ο Νίκος Καββαδίας στους στίχους και ο Θάνος Μικρούτσικος στη μουσική.
Ακούστε εδώ το «William George Allum» με τον Βασίλη Παπακωνσταντίνου:
https://www.youtube.com/watch?v=80V-jbgY4u4
Η ιστορία του τραγουδιού είναι συγκλονιστική ακριβώς επειδή είναι τόσο απλή. Ο αφηγητής γνωρίζει πάνω σε ένα ξένο καράβι έναν μοναχικό Άγγλο θερμαστή, τον William George Allum. Είναι ένας άνθρωπος κλειστός, χωρίς φίλους, που κουβαλά όμως πάνω στο σώμα του ολόκληρη τη ζωή του. Τα μπράτσα και το κορμί του είναι γεμάτα παραστάσεις και στο σημείο της καρδιάς υπάρχει χαραγμένη η μορφή μιας γυναίκας. Μιας γυναίκας που κάποτε αγάπησε παράφορα και η οποία τον πρόδωσε. Ο Allum μπορεί να απομακρύνει από τη ζωή του ό,τι τη θυμίζει, δεν μπορεί όμως να βγάλει από πάνω του τη ζωγραφιά. Το τατουάζ έχει μετατραπεί από ερωτική εξομολόγηση σε πληγή που δε θα γιατρευτέι ποτέ.
Εδώ βρίσκεται και το μεγαλείο του Καββαδία. Το «στίγμα» δεν είναι απλώς ένα σχέδιο με μελάνι. Είναι μνήμη. Είναι εκείνο που κάποτε επιλέξαμε να κρατήσουμε για πάντα και αργότερα ίσως θελήσαμε να ξεχάσουμε. Ο ήρωας προσπαθεί να σβήσει από το σώμα του αυτό που δεν μπορεί να σβήσει από μέσα του. Στο τέλος βρίσκεται με ένα μικρό σπαθί στο στήθος και ο πλοίαρχος θεωρεί ότι προσπάθησε να εξαφανίσει το σημάδι του. Το ποίημα γίνεται έτσι κάτι πολύ μεγαλύτερο από μια ιστορία για έναν τατουαρισμένο ναυτικό: γίνεται ιστορία για τα ανεξίτηλα σημάδια που αφήνουν οι άνθρωποι ο ένας στον άλλον. Με άλλα λόγια το τραγούδι μιλάει για το πάθος!
Τι είναι όμως το μυστηριώδες Αννάμ του Καββαδία; Δεν πρόκειται για φανταστικό τόπο. Το Αννάμ ήταν ιστορική ονομασία που συνδέθηκε ιδιαίτερα με την κεντρική περιοχή του σημερινού Βιετνάμ και υπήρξε γαλλικό προτεκτοράτο από το 1883 έως το 1949. Στον κόσμο του Καββαδία, έναν κόσμο γεμάτο εξωτικά λιμάνια, μακρινούς τόπους και ανθρώπους της θάλασσας, το Αννάμ αποκτά σχεδόν μυθικές διαστάσεις. Ήταν ο μακρινός τόπος όπου μπορούσε κανείς να χαράξει το σώμα του και να επιστρέψει κουβαλώντας επάνω του την ανάμνηση του ταξιδιού.
Μόνο που τα τατουάζ είναι πολύ παλαιότερα από τους ναυτικούς, το Αννάμ και τις περιπλανήσεις των Ευρωπαίων στην Άπω Ανατολή. Στην πραγματικότητα, πρόκειται για μία από τις αρχαιότερες μορφές επέμβασης και έκφρασης πάνω στο ανθρώπινο σώμα. Η αρχαιότερη μέχρι σήμερα άμεση απόδειξη τατουάζ σε ανθρώπινο σώμα βρίσκεται στον περίφημο Ötzi, τον Άνθρωπο των Πάγων, ο οποίος έζησε πριν από περίπου 5.300 χρόνια. Στο σώμα του έχουν καταγραφεί 61 τατουάζ, κυρίως γραμμές και μικρά γεωμετρικά σημάδια.
Και εδώ τα πράγματα γίνονται ακόμη πιο ενδιαφέροντα. Τα σημάδια του Ötzi δεν φαίνεται να έγιναν απαραίτητα για ομορφιά. Πολλά βρίσκονται σε περιοχές του σώματός του όπου έχουν εντοπιστεί ίχνη καταπόνησης και φθοράς. Για τον λόγο αυτό έχει διατυπωθεί η υπόθεση ότι κάποια μπορεί να είχαν θεραπευτική ή ανακουφιστική λειτουργία. Η Eurac Research αναφέρει ότι τα τατουάζ βρίσκονται σε σημεία που παρουσιάζουν ενδείξεις φθοράς, ενώ οι ερευνητές έχουν μελετήσει ακόμη και τον τρόπο με τον οποίο δημιουργήθηκαν. Το πρώτο τατουάζ της ιστορίας, λοιπόν, ίσως να μην έγινε για να πει κάποιος «κοίταξέ με», αλλά για να προστατεύσει ή να θεραπεύσει το σώμα του.
Λίγους αιώνες αργότερα βρίσκουμε εντυπωσιακά τατουάζ και στην αρχαία Αίγυπτο. Στις φυσικά μουμιοποιημένες σορούς από το Gebelein, ηλικίας περίπου 5.000 ετών, εντοπίστηκαν τα αρχαιότερα γνωστά παραστατικά τατουάζ. Στον άνδρα διακρίνονται μορφές ζώων, ενώ διαφορετικά μοτίβα βρέθηκαν και σε γυναίκα της ίδιας περιόδου. Το British Museum τα χαρακτηρίζει τα αρχαιότερα γνωστά παραστατικά τατουάζ στον κόσμο. Εδώ πια το σημάδι δεν είναι απλώς γραμμή. Είναι εικόνα. Ο άνθρωπος έχει αρχίσει να χρησιμοποιεί το ίδιο του το δέρμα σαν καμβά.
Και τι σήμαινε το τατουάζ στους αρχαίους πολιτισμούς; Η απάντηση είναι: σχεδόν τα πάντα. Δεν είχε μία ενιαία σημασία. Μπορούσε να είναι φυλαχτό, ένδειξη κοινωνικής θέσης, θρησκευτικό σύμβολο, απόδειξη γενναιότητας, σημάδι ενηλικίωσης ή συμμετοχής σε μια κοινότητα. Μπορούσε όμως να συμβαίνει και το ακριβώς αντίθετο: να αποτελεί τιμωρία, διαπόμπευση ή ένδειξη υποταγής. Στους Θράκες, για παράδειγμα, τα σημάδια του σώματος συνδέονταν με την ευγενική καταγωγή και το κοινωνικό κύρος, ενώ στον ελληνορωμαϊκό κόσμο τα «στίγματα» μπορούσαν σε άλλες περιπτώσεις να συνδέονται με δούλους ή τιμωρημένους ανθρώπους. Η ίδια πράξη μπορούσε, λοιπόν, σε έναν τόπο να σημαίνει «ανήκω στους εκλεκτούς» και σε έναν άλλο «είμαι σημαδεμένος από την κοινωνία».
Ιδιαίτερη θέση στην ιστορία του τατουάζ κατέχει η Πολυνησία. Εκεί η χάραξη του σώματος εξελίχθηκε σε πολύπλοκη τέχνη και κοινωνική γλώσσα. Ένα σχέδιο μπορούσε να μιλά για την οικογένεια, την καταγωγή, την κοινωνική θέση, τα κατορθώματα ή την πορεία ενός ανθρώπου στη ζωή. Μάλιστα, από την πολυνησιακή λέξη tatau προέρχεται η αγγλική λέξη tattoo. Κατά τα ταξίδια του Τζέιμς Κουκ στον Ειρηνικό τον 18ο αιώνα, οι Ευρωπαίοι ήρθαν σε στενή επαφή με την πολυνησιακή πρακτική της δερματοστιξίας. Το Pitt Rivers Museum του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης σημειώνει ότι στην Ταϊτή ο Cook κατέγραψε την πρακτική που οι ντόπιοι αποκαλούσαν tatau και ότι στη συνέχεια το τατουάζ διαδόθηκε ιδιαίτερα ανάμεσα στους Βρετανούς ναυτικούς.
Κάπου εκεί αρχίζει και η μεγάλη σχέση του τατουάζ με τη θάλασσα. Οι ναυτικοί ταξίδευαν επί μήνες ή χρόνια, έβλεπαν χώρες που οι περισσότεροι άνθρωποι της εποχής τους δεν θα έβλεπαν ποτέ και επέστρεφαν με τα σημάδια αυτών των ταξιδιών πάνω στο σώμα τους. Άγκυρες, καράβια, γοργόνες, καρδιές, ονόματα γυναικών, σταυροί και σύμβολα γίνονταν ένα είδος βιογραφίας χωρίς λέξεις. Το σώμα του ναυτικού μετατρεπόταν σε χάρτη της ζωής του. Το Pitt Rivers Museum αναφέρει ότι η πρακτική εξαπλώθηκε τόσο πολύ στους Βρετανούς ναυτικούς ώστε μέχρι τη δεκαετία του 1830 πολλά βρετανικά λιμάνια διέθεταν ήδη επαγγελματίες tattoo artists.
Και ξαφνικά καταλαβαίνουμε καλύτερα και τον Καββαδία. Για έναν ποιητή της θάλασσας, το τατουάζ ήταν το τέλειο σύμβολο. Ο ναυτικός δεν είχε σταθερό τόπο. Άλλαζε καράβια, λιμάνια, χώρες και ανθρώπους. Δεν μπορούσε να κουβαλήσει μαζί του πολλά πράγματα. Μπορούσε όμως να κουβαλήσει τις αναμνήσεις του πάνω στο ίδιο του το δέρμα. Ένα τατουάζ ήταν συγχρόνως ημερολόγιο, φυλαχτό, ερωτική εξομολόγηση και απόδειξη ότι «πέρασα κι εγώ από εκεί».
Στον 20ό αιώνα, ιδιαίτερα στις δυτικές κοινωνίες, το τατουάζ πέρασε για μεγάλο διάστημα στη σφαίρα του περιθωρίου. Συνδέθηκε στερεοτυπικά με ναυτικούς, στρατιώτες, φυλακές, μηχανόβιους και υποκουλτούρες. Σταδιακά όμως άρχισε να χάνει αυτή την αποκλειστική ταυτότητα και σήμερα βρίσκεται παντού. Στον φοιτητή και στον καθηγητή, στον γιατρό και στον μουσικό, στον εικοσάχρονο και στον εξηντάχρονο. Το ίδιο το τατουάζ πέρασε από το «τι θα πει ο κόσμος;» στο «τι θέλω εγώ να πω για τον εαυτό μου;».
Και ίσως αυτή να είναι η μεγαλύτερη αλλαγή στην ιστορία του. Για χιλιάδες χρόνια το σημάδι στο σώμα μπορούσε να σου λέει σε ποια φυλή ανήκεις, ποια θέση έχεις στην κοινωνία, ποιον θεό λατρεύεις ή ακόμη και ποιος σε εξουσιάζει. Σήμερα, στις περισσότερες περιπτώσεις, είναι προσωπική επιλογή. Κάποιος χαράζει το όνομα του παιδιού του. Κάποιος μια ημερομηνία. Κάποιος ένα αγαπημένο πρόσωπο που πέθανε. Κάποιος ένα ταξίδι. Άλλος μια φράση που τον εκφράζει και άλλος απλώς ένα σχέδιο επειδή του αρέσει. Το σώμα γίνεται προσωπικό ημερολόγιο.
Και κάπου εδώ το «William George Allum» γίνεται πιο σύγχρονο από ποτέ. Γιατί ο Καββαδίας δεν έγραψε τελικά ένα ποίημα για τα τατουάζ. Έγραψε ένα ποίημα για τη μνήμη. Για τους ανθρώπους που πέρασαν από τη ζωή μας και άφησαν επάνω μας ένα σημάδι, ακόμη κι αν κανείς άλλος δεν μπορεί να το δει. Το τατουάζ του Allum είναι η ορατή μορφή μιας αόρατης πληγής.
Σήμερα η τεχνολογία μπορεί ακόμη και να αφαιρέσει ένα τατουάζ με λέιζερ. Αλλά το ερώτημα του Καββαδία παραμένει. Σβήνεται πραγματικά αυτό που κάποτε μας σημάδεψε; Μπορεί να φύγει από το δέρμα μια εικόνα, αλλά τι γίνεται όταν έχει ήδη περάσει στη μνήμη; Ένας μεγάλος έρωτας, μια απώλεια, ένα ταξίδι, ένας άνθρωπος, μια στιγμή που άλλαξε για πάντα τη ζωή μας δεν χρειάζονται βελόνα και μελάνι για να γίνουν ανεξίτηλα.
Ίσως γι' αυτό ένας στίχος γραμμένος πριν από σχεδόν έναν αιώνα εξακολουθεί να μας ακολουθεί. Γιατί στο τέλος όλοι έχουμε τα δικά μας «στίγματα». Άλλα φαίνονται πάνω στο σώμα και άλλα όχι. Και τα πιο βαθιά από αυτά είναι συνήθως εκείνα που δεν βλέπει κανείς.
