Το ποδοσφαιρικό Super Cup (ΑΕΚ – ΟΦΗ) είχε μια πολύ ενδιαφέρουσα ιδιαιτερότητα. Οι δύο ομάδες ήταν υποχρεωμένες να χρησιμοποιούν νέους ποδοσφαιριστές, ακολουθώντας τη νέα κατεύθυνση της Ελληνικής Ποδοσφαιρικής Ομοσπονδίας.
Στο Κύπελλο Ελλάδας 2025 - 26 εφαρμόστηκε για πρώτη φορά η υποχρεωτική συμμετοχή ενός νεαρού Έλληνα ποδοσφαιριστή. Από τη σεζόν 2026–27 ο κανόνας γίνεται αυστηρότερος: δύο ποδοσφαιριστές γεννημένοι από το 2004 και μετά πρέπει να βρίσκονται διαρκώς στην ενδεκάδα.
Η φιλοσοφία είναι σωστή: αν θέλεις να αναπτυχθούν οι νέοι, δεν αρκεί να τους έχεις στις ακαδημίες ή στον πάγκο, πρέπει να τους βάλεις να παίξουν.
Η Ελλάδα δεν πρωτοτυπεί διεθνώς στο ποδόσφαιρο. Στη Ρουμανία, για παράδειγμα, ο κανόνας U21 (νέοι μέχρι 21 ετών) εφαρμόζεται εδώ και χρόνια και απαιτεί να βρίσκεται συνεχώς στον αγωνιστικό χώρο τουλάχιστον ένας νέος ποδοσφαιριστής. Η ρουμανική ομοσπονδία συνδέει το μέτρο με την παραγωγή παικτών υψηλού επιπέδου και τη διεύρυνση της δεξαμενής των Εθνικών της ομάδων.
Υπάρχει όμως ένα άθλημα στη χώρα μας που εφαρμόζει αυτή τη λογική σχεδόν μισό αιώνα: το σκάκι.
Ήδη πριν από το 1980, στις βασικές συνθέσεις των ελληνικών διασυλλογικών πρωταθλημάτων υπήρχαν υποχρεωτικές εφηβικές σκακιέρες. Το 1979, για παράδειγμα, η δεκαμελής σύνθεση κάθε ομάδας περιλάμβανε έξι άνδρες, τρεις εφήβους και μία γυναίκα.
Η Εθνική Ελλάδας με το χάλκινο μετάλλιο στη Σκακιστική Ολυμπιάδα Κ16 του 2023 στο Αϊντχόφεν. Η πολύχρονη επιλογή του ελληνικού σκακιού να δίνει στους νέους και στις νέες θέση στις βασικές ομάδες του αθλήματος (μέχρι και Α΄ Εθνική κατηγορία) έχει συνοδευτεί από σημαντικές διεθνείς διακρίσεις στις νεανικές κατηγορίες.
Σήμερα η ρύθμιση είναι ακόμη πιο εκτεταμένη. Στην Α΄ Εθνική οι ομάδες αγωνίζονται επίσης με δέκα συνολικά σκακιστές και σκακίστριες και οι πέντε από τις δέκα θέσεις είναι νεανικές: νέα γυναίκα Κ20 (μέχρι 20 ετών), κορασίδα Κ16, νέος ή νέα Κ20, παίδας ή κορασίδα Κ16 και παιδί Κ12. Δεν πρόκειται για νέους και παιδιά που δηλώνονται απλώς σε μια αποστολή. Παίζουν κανονικά και ο βαθμός τους έχει την ίδια αξία με τον βαθμό του ισχυρότερου γκραν μετρ της ομάδας.
Αυτός ο κανονισμός έχει συμβάλει καθοριστικά στην ανάπτυξη του νεανικού ελληνικού σκακιού. Έχοντας υπηρετήσει σχεδόν δύο δεκαετίες στο Διοικητικό Συμβούλιο της Ελληνικής Σκακιστικής Ομοσπονδίας, βρέθηκα άλλοτε με την πλειοψηφία και άλλοτε με τη μειοψηφία του οργάνου. Στο συγκεκριμένο ζήτημα, όμως, υποστήριζα σταθερά τη διατήρηση του μέτρου, απέναντι στις διαφορετικές απόψεις που κατά καιρούς διατυπώθηκαν. Γιατί δημιουργεί ένα πολύ ισχυρό κίνητρο: ο σύλλογος που θέλει ανταγωνιστική πρώτη ομάδα είναι υποχρεωμένος να δώσει μεγάλη προσοχή στους νέους και τις νέες του. Να έχει ακαδημίες, προπονητές, να αναζητά ταλέντα, να τα εξελίσσει και κυρίως να τα κρατά ενεργά. Τα παιδιά δεν περιμένουν κάποτε να μεγαλώσουν για να παίξουν με τους μεγάλους, αλλά παίζουν δίπλα τους.
Και το ελληνικό νεανικό σκάκι έχει δημιουργήσει μια εντυπωσιακή παράδοση διεθνών διακρίσεων. Ενδεικτικά: η Μαρία Κουβάτσου έγινε παγκόσμια πρωταθλήτρια νεανίδων το 1999, ο Χρήστος Μπανίκας πήρε τρία διαδοχικά χάλκινα μετάλλια στα Παγκόσμια Εφήβων, από το 1996 έως το 1998, ο Στέλιος Χαλκιάς ήταν τρίτος παγκοσμίως το 1997 και ο Δημήτρης Μαστροβασίλης δεύτερος στο Ευρωπαϊκό Εφήβων το 2000.
Ακολούθησε μια ακόμη σπουδαία γενιά. Η Αναστασία Αβραμίδου έγινε δύο φορές πρωταθλήτρια Ευρώπης, στις Κ12 και Κ14. Ο Ευγένιος Ιωαννίδης κατέκτησε ευρωπαϊκό νεανικό τίτλο το 2011 και, στα 17 του, έγινε πρωταθλητής Ευρώπης Κ18 το 2018. Και η Σταυρούλα Τσολακίδου πέτυχε κάτι εκπληκτικό: τρεις παγκόσμιους τίτλους, στις Κ14 το 2013, Κ16 το 2015 και Κ18 το 2016.
Υπάρχουν και οι μεγάλες ομαδικές διακρίσεις: ασημένιο μετάλλιο στη Σκακιστική Ολυμπιάδα Νέων το 1994 και, σχεδόν τριάντα χρόνια αργότερα, χάλκινο στη Σκακιστική Ολυμπιάδα Κ16 του 2023 (φωτογραφία), ανάμεσα σε 63 ομάδες από 47 χώρες.
Βεβαίως το σκάκι έχει μια σημαντική ιδιαιτερότητα. Η ηλικία δεν δημιουργεί τις σωματικές διαφορές που υπάρχουν στο ποδόσφαιρο. Ένας εξαιρετικός 12χρονος μπορεί να κερδίσει έναν κορυφαίο ενήλικο. Μόλις την περασμένη εβδομάδα ο 17χρονος Shreyas Royal έγινε ο νεότερος πρωταθλητής Βρετανίας στην ιστορία, ενώ η 11χρονη Bodhana Sivanandan αναδείχθηκε πρωταθλήτρια Βρετανίας γυναικών. Επομένως δεν μπορεί κανείς να μεταφέρει μηχανικά στο ποδόσφαιρο το ΄΄πέντε στις δέκα θέσεις΄΄ του σκακιού.
Τα τελευταία χρόνια υπάρχουν πάντως και στο ελληνικό σκάκι φωνές που προτείνουν διαφορετικό μοντέλο: αντί για υποχρεωτικές νεανικές σκακιέρες στην πρώτη ομάδα, οι σύλλογοι των εθνικών κατηγοριών να υποχρεώνονται, για παράδειγμα, να συμμετέχουν με ξεχωριστή ομάδα στην τελική φάση του Πανελλήνιου Ομαδικού Πρωταθλήματος Νέων.
Πιστεύω πως είναι άλλο να αγωνίζονται οι νέοι και οι νέες μεταξύ τους (σε νεανικές ομάδες) και άλλο να αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι της πρώτης ομάδας.
Η παιδαγωγική θεωρία των ΄΄κοινοτήτων πρακτικής΄΄ της Jean Lave, κοινωνικής ανθρωπολόγου και του Etienne Wenger, θεωρητικού της μάθησης, έχει αναδείξει τη σημασία της μάθησης μέσα από την ουσιαστική συμμετοχή του νεότερου σε μια κοινότητα μαζί με πιο έμπειρα μέλη της. Ο νέος δεν μαθαίνει μόνο ΄΄για΄΄ το υψηλότερο επίπεδο, αλλά μαθαίνει μέσα σε αυτό, παρατηρώντας, συνεργαζόμενος, αναλαμβάνοντας ευθύνη και αποκτώντας σταδιακά πλήρη θέση στην κοινότητα.
Στην ίδια κατεύθυνση, η σκέψη του Lev Vygotsky, ψυχολόγου και θεμελιωτή της κοινωνικοπολιτισμικής θεωρίας της μάθησης, και ιδιαίτερα η έννοια της ΄΄ζώνης επικείμενης ανάπτυξης΄΄, αναδεικνύουν ότι ο μαθητευόμενος μπορεί να φτάσει σε υψηλότερο επίπεδο όταν δρα και μαθαίνει δίπλα σε πιο έμπειρους και ικανότερους. Στο σκάκι αυτή η ιδέα βρίσκει σχεδόν κυριολεκτική εφαρμογή: το παιδί δεν περιμένει να μεγαλώσει για να γίνει μέλος της πρώτης ομάδας. Αγωνίζεται ήδη μαζί με ισχυρότερους και εμπειρότερους σκακιστές, παρατηρεί, μαθαίνει, δοκιμάζεται σε πραγματικές συνθήκες και αναλαμβάνει την ίδια ευθύνη για το αποτέλεσμα της ομάδας.
Ο νέος σκακιστής ή σκακίστρια δεν προετοιμάζεται απλώς για να μπει κάποτε στην πρώτη ομάδα, αλλά μαθαίνει και εξελίσσεται επειδή βρίσκεται ήδη μέσα σε αυτήν.
Άρα, η ανάπτυξη των νέων δεν εξασφαλίζεται μόνο με ακαδημίες, προγράμματα και καλές προθέσεις. Χρειάζεται να τους ανοίξεις πραγματική θέση στην πρώτη ομάδα και να τους δώσεις την ευκαιρία να δοκιμαστούν εκεί όπου το αποτέλεσμα μετρά. Το ποδόσφαιρο κάνει τώρα ένα πρώτο βήμα προς αυτή την κατεύθυνση. Το ελληνικό σκάκι προσφέρει ένα παράδειγμα σχεδόν μισού αιώνα που αξίζει να μελετηθεί.
Χρήστος Πιλάλης
Εκπαιδευτικός, διεθνής εκπαιδευτής και διεθνής διαιτητής σκακιού
