Η πρόσφατη δημόσια τοποθέτηση της Ένωσης Ελευθεροεπαγγελματιών Παιδιάτρων Αττικής σχετικά με τις ιατρικές βεβαιώσεις για τις σχολικές απουσίες ήρθε να αναδείξει, με τον πιο ανάγλυφο τρόπο, μια βαθιά κοινωνική και εκπαιδευτική παθογένεια.
Η φράση-κλειδί του δελτίου τύπου για μια «επιδημία απουσιών» και μια αυξανόμενη «σχολική αποστασιοποίηση» δεν αποτελεί απλώς μια διαπίστωση του ιατρικού κλάδου· αποτυπώνει την καθημερινή, αγωνιώδη πραγματικότητα όσων βρισκόμαστε στο τιμόνι των σχολικών μονάδων.
Το φαινόμενο που αντιμετωπίζουμε σήμερα στους διαδρόμους και τις αίθουσες των Λυκείων δεν είναι η παλιά, γνώριμη εφηβική «κοπάνα» – μια πράξη στιγμιαίας ανταρσίας ή αναζήτησης ελευθερίας. Πρόκειται για μια δυναμική διαδικασία βαθιάς ψυχοκοινωνικής απόσυρσης του μαθητή από το σχολικό γίγνεσθαι, μια σιωπηρή και παθητική σχολική αποστασιοποίηση ή παραίτηση (school alienation).
1. Η αποδόμηση της σχολικής ρουτίνας
Η ρίζα του προβλήματος δεν βρίσκεται στο κενό. Η μετα-Covid εποχή άφησε πίσω της μια βαριά κληρονομιά. Η παρατεταμένη τηλεκπαίδευση απονομιμοποίησε στη συνείδηση των εφήβων τη φυσική παρουσία. Το χειρότερο, όμως, είναι ότι η «λύση» της οθόνης μετατράπηκε έκτοτε σε πανάκεια για κάθε περίπτωση: από τις έκτακτες καιρικές συνθήκες λίγων ωρών έως οποιαδήποτε άλλη εσωτερική αναστάτωση ή δυσλειτουργία της σχολικής κοινότητας, το σύστημα καταφεύγει στη λύση της εξ αποστάσεως εκπαίδευσης ως έναν εύκολο διοικητικό μηχανισμό διαχείρισης των κρίσεων. Έτσι, αποδομείται συστηματικά η έννοια της καθημερινής, επίμονης προσπάθειας και της φυσικής συνύπαρξης. Την ίδια στιγμή, το Γενικό Λύκειο έχει υποστεί μια βίαιη απογύμνωση. Με την κατάργηση των καλλιτεχνικών μαθημάτων, της μουσικής και της πολιτικής παιδείας, το σχολείο έχασε τους μοναδικούς πνεύμονες έκφρασης, προβληματισμού και κοινωνικής συνείδησης που διέθετε. Μετατράπηκε σε έναν στείρο, στεγνό και εξεταστικά στοχοπροσηλωμένο προθάλαμο για την τριτοβάθμια εκπαίδευση. Και απέναντι σε αυτόν τον εξεταστικό μαραθώνιο, οι ίδιοι οι νέοι δικαιούνται να αναρωτηθούν: «Και γιατί να προσπαθήσω;». Η εφηβεία κουβαλά έτσι κι αλλιώς τη δική της υπαρξιακή απογοήτευση, η οποία όμως σήμερα γιγαντώνεται μέσα σε ένα γκρίζο κοινωνικό πλαίσιο.
Οι μαθητές νιώθουν ότι ακόμη κι αν ματώσουν για να μπουν στο Πανεπιστήμιο, μετά θα «φάνε πόρτα» από την ίδια τη ζωή, αντιμέτωποι με μια αγορά εργασίας χωρίς αξιοκρατία, με κακοπληρωμένες δουλειές, όπου η μόνη ρεαλιστική διέξοδος φαντάζει η φυγή στο εξωτερικό. Όταν αυτή η επαγγελματική ανασφάλεια συνδυάζεται με μια καθημερινότητα που τους βομβαρδίζει με ειδήσεις για έμφυλη και ενδοοικογενειακή βία, το αίσθημα ματαιότητας εδραιώνεται και η απάντηση του εφήβου είναι η παραίτηση.
2. Η παγίδα της υπερπροστασίας: Όταν η έλλειψη ορίων γεννά κατάθλιψη
Σε αυτό το τοπίο, η σύγχρονη οικογένεια συχνά εγκλωβίζεται σε ένα προβληματικό μοτίβο. Στην πράξη, βλέπουμε μια ενοχική συμπεριφορά, όπου οι γονείς, πνιγμένοι στις δικές τους τύψεις για τον ελάχιστο χρόνο που διαθέτουν, κάνουν όλα τα χατίρια των παιδιών με την ψευδαίσθηση ότι έτσι τα κρατούν ευτυχισμένα. Δεν μπαίνουν όρια, δεν τίθενται κανόνες, δεν υπάρχει καμία απαίτηση για ανάληψη ευθύνης. Όταν ο γονέας υποχωρεί στην πρώτη δυσκολία, όταν γίνεται «συνένοχος» στην αποφυγή της προσπάθειας και τρέχει να εξασφαλίσει «ένα χαρτί για το σχολείο» για να γλιτώσει το παιδί από τη δοκιμασία της τάξης, εκπέμπει ένα ολέθριο μήνυμα. Ο έφηβος αντιλαμβάνεται τον γονέα του ως αδύναμο. Και αν οι ίδιοι οι οδηγοί της ζωής του τρέμουν να τον δουν να ματαιώνεται ή να κοπιάζει, τότε ο έφηβος συμπεραίνει ότι ο κόσμος είναι τρομακτικά επικίνδυνος και ο ίδιος ανίκανος να επιβιώσει σε αυτόν. Αυτό ακριβώς το κενό ορίων και η απουσία ψυχικής ανθεκτικότητας (resilience) είναι που γεμίζουν τους εφήβους με βαθιά ανασφάλεια και στρώνουν το χαλί για την εφηβική κατάθλιψη. Η σχέση είναι αμφίδρομη: η κατάθλιψη οδηγεί στην αποφυγή του σχολείου, αλλά και η απομόνωση στο δωμάτιο, παρέα με την ψευδαίσθηση των social media, βαθαίνει την κλινική εικόνα. Το σχολείο, παρά τις δυσλειτουργίες του, προσφέρει δομή, πρόγραμμα και πραγματική κοινωνικοποίηση – τα βασικότερα αντίδοτα στην κατάθλιψη.
3. Από το soft parenting στο soft schooling
Αυτή η υποχωρητικότητα μεταφέρεται, δυστυχώς, και εντός των σχολικών τειχών. Στην προσπάθεια να αποφευχθούν οι συγκρούσεις με τους γονείς, οι καταγγελίες ή οι γραφειοκρατικές περιπέτειες, παρατηρείται μια θεσμική οπισθοχώρηση. Όταν η σχολική ηγεσία επιλέγει την πολιτική των πελατειακών ισορροπιών με μαθητές και γονείς, όταν κάνει «στραβά μάτια» στην καταστρατήγηση των κανόνων και διευκολύνει την εικονική πραγματικότητα των απουσιών, επιταχύνει το φαινόμενο. Το σχολείο απογυμνώνεται από το θεσμικό του κύρος και ο έφηβος επιβεβαιώνει ότι οι κανόνες στην κοινωνία μας είναι εύπλαστοι, διαπραγματεύσιμοι και εξαγοράσιμοι με λίγη πίεση. Η άσκηση διοίκησης γίνεται ακόμη πιο δυσχερής σήμερα, καθώς οι Διευθυντές σχολείων βρίσκονται εγκλωβισμένοι ανάμεσα σε συμπληγάδες. Καλούνται καθημερινά να διαχειριστούν έναν τεράστιο όγκο γραφειοκρατίας, ένα διαρκώς αυξανόμενο κύμα ανυπόστατων καταγγελιών και, ταυτόχρονα, τη «δαμόκλειο σπάθη» του νέου πειθαρχικού πλαισίου. Αυτό το τοξικό μείγμα, αντί να λειτουργεί ως παιδαγωγικό δίχτυ ασφαλείας, γεννά μια κουλτούρα διοικητικού φόβου και τυπολατρίας. Όταν ο Διευθυντής αναγκάζεται να αναλώνεται στη γραφειοκρατική του θωράκιση για να προστατευθεί, η παιδαγωγική ευελιξία υποχωρεί και η ουσιαστική παρέμβαση προς όφελος του μαθητή ακυρώνεται.
4. Από τη διαπίστωση στην πράξη: Τέσσερα βήματα ευθύνης
Η διαχείριση της σχολικής παραίτησης δεν λύνεται με ψηφιακές πλατφόρμες και λογιστικές καταγραφές απουσιών στο myschool. Απαιτεί άμεσες, θεσμικές και γενναίες παρεμβάσεις:
- Συγκεκριμένο Πλαίσιο Λειτουργίας: Το σχολείο πρέπει να επαναφέρει τη σταθερότητα των κανόνων. Αυτό σημαίνει ξεκάθαρες συνέπειες που εφαρμόζονται οριζόντια και ισότιμα για όλους, χωρίς «παραθυράκια» και πιέσεις. Ο σεβασμός στον κανονισμό του σχολείου πρέπει να είναι η απαράβατη προϋπόθεση για τη συμμετοχή στη σχολική ζωή.
- Ουσιαστική Ενημέρωση και Ευθύνη των Γονέων: Οι γονείς πρέπει να τεθούν προ των ευθυνών τους. Η θεσμική υποχρέωση του σχολείου να ενημερώνει διαρκώς τον γονέα για τη φοίτηση (ακόμη και τον γονέα που δεν έχει την επιμέλεια αλλά διατηρεί τη γονική μέριμνα, ή τον γονέα του ενήλικου μαθητή) πρέπει να μετατραπεί σε εργαλείο κοινής γραμμής πλεύσης, όχι σε πελατειακή σχέση.
- Ψυχική Υγεία από τα «Γενοφάσκια» και Τέλος στο Στίγμα: Η σημερινή κατάσταση με τις δομές υποστήριξης (ΚΕΔΑΣΥ, ΕΔΥ) αποτελεί απλώς ένα θεσμικό «πασάλειμμα». Όταν ένας ψυχολόγος ή κοινωνικός λειτουργός μοιράζεται σε 5 διαφορετικά σχολεία, έχοντας στην ευθύνη του πάνω από 1500 μαθητές, η ουσιαστική παρέμβαση είναι αδύνατη.
Οφείλουμε να αποτινάξουμε το στίγμα της ψυχικής υγείας. Όπως ακριβώς όταν πονάει το δόντι του παιδιού τρέχουμε επειγόντως στον οδοντίατρο και όταν έχει γαστρεντερίτιδα στον παιδίατρο, έτσι και με τα πρώτα σημάδια της σχολικής άρνησης –τη διαταραχή ύπνου, την κοινωνική απόσυρση, το ξαφνικό κλείσιμο στον εαυτό– η οικογένεια πρέπει να απευθύνεται αμέσως σε παιδοψυχολόγο ή παιδοψυχίατρο. Η ψυχική ανθεκτικότητα δεν χτίζεται μαγικά στην εφηβεία· θεμελιώνεται από την παιδική ηλικία, μέσα από την αποδοχή της ματαίωσης και την επιστημονική υποστήριξη.
- Επαναφορά της Παιδείας στο Λύκειο: Το σχολείο πρέπει να ξαναβρεί το χαμένο του νόημα. Η επιστροφή των καλλιτεχνικών μαθημάτων, της μουσικής και των ανθρωπιστικών/πολιτικών επιστημών, παράλληλα με την ενίσχυση θεσμών όπως η Σχολική Διαμεσολάβηση και η δημιουργική γραφή, είναι ο μόνος τρόπος να μετατραπεί το σχολείο από ένα ψυχρό, αγχωτικό εξεταστικό κέντρο σε μια ζωντανή κοινότητα που αξίζει να είσαι παρών.
Η προστασία των παιδιών μας δεν επιτυγχάνεται ανοίγοντάς τους την πόρτα της φυγής από την πραγματικότητα, αλλά θωρακίζοντάς τα ώστε να σταθούν όρθια μέσα σε αυτήν. Και σε αυτήν την προσπάθεια, σχολείο και οικογένεια οφείλουμε να κοιταχτούμε στον καθρέφτη και να πούμε την αλήθεια.
Η Μαίρη Πλέσσα είναι φιλόλογος-ιστορικός,
M.A., M.Ed, Δ/ντρια του 3ου ΓΕΛ Κορυδαλλού-«Μελίνα Μερκούρη», αντιπρόεδρος της Β’ ΕΛΜΕ Πειραιά και μέλος της Ένωσης Διευθυντών Σχολικών Μονάδων Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης.
Όλες οι σημαντικές ειδήσεις
Προσλήψεις εκπαιδευτικών – ΟΠΣΥΔ: Τα 6 βήματα για σωστά δικαιολογητικά και φάκελο
Πανελλήνιες 2026: Το έγγραφο «κλειδί» για την είσοδο στα εξεταστικά κέντρα
Προκηρύξεις εκπαιδευτικών 2026: Πώς θα δεις πρώτος τους πίνακες μέσω google
