Συνευθύνη συνοδευμένη με πολιτισμικό σοκ και βαθιά οδύνη έως οργή διαχέεται στην κοινωνία που πενθεί για τραγωδίες που αγγίζουν τις ψυχές των νέων.
Και επειγόντως για άλλη μια φορά εγείρονται ερωτήματα για το ρόλο και την αποστολή της παιδείας και της ευθύνης των μεγάλων για το περιεχόμενο της ζωής των νέων. Ο μονόδρομος της γνώσης και της αποστήθισης ως σκοπός του σχολείου δεν είναι ο ασφαλέστερος για να αποκτήσει ο άνθρωπος νόημα στη ζωή και να είναι άνθρωπος.
Ο Μπεργκσόν αναφέρεται σε δύο δρόμους που ανοίγονται και προσφέρονται για την ηθική στην παιδεία και στην αποστολή όσων εμπλέκονται στην αγωγή των παιδιών:
Α) Ο ένας είναι ο δρόμος που αφορά τη συμμόρφωση του μαθητή σε μια ηθική της κοινότητας, ώστε ο μαθητής να γίνει σύμμορφος προς μια ηθική με την εκγύμναση και διαμόρφωση συνηθειών ήθους ή σε μια ηθική υποχρέωσης προερχόμενη από τη διαμορφωμένη κοινωνική πίεση, όπως είσοδος στο Πανεπιστήμιο, απόκτηση τυπικών προσόντων για επαγγελματική αποκατάσταση με οικονομική ανταποδοτικότητα. Γεγονός που δημιουργεί κατά τη διάρκεια της εκπαίδευσης και της παιδείας του ένα διαρκές άγχος, κατάθλιψη, απέχθεια για το σχολείο, με τις γνωστές συνέπειες που ολόκληρη η κοινωνία βιώνει αλλά συνεχίζει να εμμένει.
Η προβληματική και οι κριτικές σε όλες τις τραγωδίες που συμβαίνουν στα παιδιά και στις οικογένειες δεν αρκεί και δεν βοηθούν όταν επιστρατεύεται ο σβηστήρας της μνήμης και όχι το εγερτήριο για αλλαγή του κοινωνικού μοντέλου. Η γνώση χωρίς μόρφωση ψυχής κάνει επιστήμονες και όχι «ανθρώπους». Πολλοί γονείς με τον αγώνα και τους ρυθμούς για επιβίωση είναι ανήμποροι για την ουσιαστική παρακολούθηση του παιδιού και αγαστή συνεργασία με το σχολείο για ν’ αποκτήσει γνώση με ήθος. Αξίζει να προστεθεί ότι ο μονοσήμαντος αγώνας του μαθητή για την αριστεία στους βαθμούς δεν συμβαδίζει με την άσκηση όλων των δυνάμεων της ψυχής ώστε να συγκροτήσει προσωπικότητα.
Β) Ο δεύτερος δρόμος αφορά την ηθική της αγαπητικής ορμής που συνδέεται με μεγάλες προσωπικότητες που μεταμόρφωσαν την ανθρωπότητα. Πρόκειται για τη «μυστική» - εσωτερική - μίμηση του μαθητή σ’ ένα πρότυπο Πρόσωπο (δάσκαλος, ήρωας, μάρτυρας, άγιος) μέσω μιας εσωτερικής πνευματικής ένωσης με τις αρετές του. Πρόκειται για πνευματική ένωση μέσω αφομοίωσης και εσωτερίκευσης αξιών που εμφανίζονται αφηγηματικά με τη ζωή ενός προτύπου, αρετές που μεταμορφώνουν τον άνθρωπο και υπερβαίνουν τα τείχη της φαινομενικότητας, της τοπικότητας και χρονικότητας.
Κάθε τόσο αναπτύσσονται ατομικές ιδέες για την παιδεία χωρίς βασανισμό της σκέψης για τη διάρκεια των εφαρμογών τους και τις σύγχρονες απαιτήσεις. Ωστόσο οι προβαλλόμενες για την παιδεία ιδέες έχουν θετικό πρόσημο όταν η Ιδέα είναι προθετικότητα της πράξης που συντελείται καθόσον σχεδιάζει προληπτικά τη συντελεσμένη πράξη στο σχολικό περιβάλλον και την κοινωνία. Οι ιδέες δεν έχουν αποτελεσματικότητα από μόνες τους, εκείνο που ωθεί για δράση είναι η βίωση και αναβίωση μιας συγκίνησης με μετάδοση αγαπητικής ορμής στο μαθητή.
Η μεταβίβαση αυτής της συγκίνησης που αντανακλά μια εσωτερική εμπειρία ο Μπεργκσόν την αποκαλεί «μυστικισμό». Πρόκειται για μυστική εμπειρία ως αμεσότητα. Η συγκίνηση του παιδιού από την αγάπη που δέχεται από το θυσιακό φρόνημα των μεγάλων είναι και το μυστικό της ευτυχίας που το συνοδεύει στη ζωή του. Η ανοιχτότητα της παιδείας ενεργοποιεί και άλλες δυνάμεις της ψυχής. Η ενόραση πέρα από τις αισθήσεις ως εσωτερική αντίληψη και βαθιά κατανόηση του εαυτού βρίσκεται σε αδράνεια. Εδώ βρίσκεται και το μεταφυσικό μέρος στη ζωή του ανθρώπου με την προσπάθεια να υπερβεί τα φαινόμενα και τις διάφορες έννοιες που απλώνονται στη ζωή του και να φθάσει μέχρι την ενόραση.
Αντίστοιχα με τις μορφές παιδείας υπάρχουν δύο μορφές εκπαίδευσης. Η πρώτη είναι ο μονισμός στην εκπαίδευση που απευθύνεται στη διάνοια θεμελιώνεται στο απρόσωπο στοιχείο με τον ίδιο τρόπο που τα μαθηματικά είναι απρόσωπα και απευθύνονται στη διάνοια και όχι στο πρόσωπο που ασκεί όλα τα μέρη της ψυχής. Η αδιάκριτη ποσότητα είναι εχθρός της ποιότητας και της αρετής. Αν και όταν μιλήσει κάποιος για την αρετή θεωρείται «ξενόγλωσσος».
Η δεύτερη μορφή είναι διϋποκειμενική και προϋποθέτει τη σχέση δασκάλου και μαθητή που εδράζεται σε πρότυπα παραδείγματα. Το να λειτουργεί ο δάσκαλος ως δημόσιος λειτουργός παιδείας σημαίνει το να δίνει κάτι από τον εαυτό του στους μαθητές του και τότε μπορούμε να μιλάμε για γενναιοδωρία ζωή. Η σύνδεση εκπαίδευσης και παιδείας δίνουν την αγαπητική ορμή και συγκίνηση ώστε ο μαθητής να μην αισθάνεται το σχολείο ως αγγαρεία ή ως επιτακτική ανάγκη που επιβάλλεται «άνωθεν», αλλ’ ως καταφύγιο πίστης και νοήματος ζωής.
Να αισθανθεί ότι το σχολείο δεν είναι τόπος αντιπαλότητας αλλ’ ως καταφύγιο αξιοποίησης όλων των δυνατοτήτων και χαρισμάτων του, να βρει τον εαυτό του και τη χαρά της δημιουργίας. Η αληθινή πρόοδος του παιδιού εστιάζεται στο μοντέλο που η κοινωνία και οι θεσμοί της υιοθετούν στη ζωή. Ο αυστηρός διαχωρισμός επιστήμης, ηθικής και υπαρξιακής μεταφυσικής που αντιστοιχούν στην καθολικότητα της ανθρώπινης φύσης δημιουργεί πρόβλημα στην πραγματική ενηλικίωση του παιδιού.
Η αντιπαλότητα στο σχολείο και στη ζωή μεταξύ ανθρωπιστικών και θετικιστικών σπουδών δημιουργεί και τον ανάλογο υπαρξιακό αδιέξοδο και διχασμό στην ψυχή των παιδιών. Το παιδί δεν είναι μόνο ύλη και σώμα αλλά και ψυχή. Πολλές φορές συγκαλύπτεται η βαθιά ροπή και ανησυχία της ψυχής του να βρει την αλήθεια και το σκοπό της ζωής. Δεν μαθαίνει γιατί υπάρχει, γιατί ν’ αγωνιστεί αφού γίνεται αυτόπτης μάρτυρας μιας ειδησεογραφίας και μιας πραγματικότητας, αφιερωμένης στο «φαίνεσθαι» και στα ανθρώπινα πάθη.
Τα ερωτήματα που αφορούν όλους του παράγοντες παιδείας για τις κακές συμπεριφορές των νέων είναι αμείλικτα όταν το bulling ή η χρήση διαφόρων «ουσιών» και η οπαδοποίηση συμπεριφορών είναι η διέξοδός τους στα αδιέξοδα που προκάλεσε η ανευθυνότητα των μεγάλων και η έλλειψη μετάδοσης νοήματος στη ζωή τους. Ο φερόμενος ως αναμάρτητος «ο πρώτος τον λίθον βαλέτω». Ο Ντοστογιέφσκι βάζει τα εξής λόγια στον Ιβάν Καραμαζώφ που διατρανώνουν ένα διαχρονικό μήνυμα παιδείας: «Όλη η γνώση του κόσμου δεν αξίζει όσο τα δάκρυα των παιδιών»...
Σταμάτης Πορτελάνος
τ. Αναπλ. Καθηγητής Πανεπιστημίου Ιωαννίνων
Πρόεδρος Ολυμπιακού Κέντρου Φιλοσοφίας και Παιδείας
Όλες οι σημαντικές ειδήσεις
Πίνακες εκπαιδευτικών: Οι καλύτερες ώρες για την αίτηση στο ΑΣΕΠ
Προκηρύξεις εκπαιδευτικών 2026: Πώς θα δεις πρώτος τους πίνακες μέσω google
