Από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης πληροφορήθηκα το Σάββατο 14 Φεβρουαρίου 2026 ότι η Υπουργός Παιδείας συγκρότησε Επιτροπή Εθνικού Διαλόγου με αντικείμενο την αναβάθμιση του Λυκείου και τη θέσπιση Εθνικού Απολυτηρίου. Βρήκα το σχετικό Φ.Ε.Κ και, όταν το διάβασα, με εντυπωσίασε το πλήθος των μελών της παραπάνω επιτροπής (106 πρόσωπα). Καμιά από τις πολυάριθμές επιτροπές παιδείας στις οποίες έχω συμμετάσχει κατά το παρελθόν δεν είχε τέτοιο μέγεθος.
Η πρώτη μου αντίδραση ήταν ο ενθουσιασμός. Υπέθεσα ότι το μέγεθος της επιτροπής οφειλόταν στη συμμετοχή σ΄αυτή εκπροσώπων πολλών παραγόντων, οι οποίοι. έχουν σχέση με την εκπαίδευση. Θεώρησα ότι η διεύρυνση αυτή θα έδινε τη δυνατότητα στους εκπροσώπους όλων των πολιτικών παρατάξεων και των αρμόδιων κοινωνικών και επιστημονικών φορέων να εκφράσουν τις απόψεις τους για τα αντικείμενα του διαλόγου. Πίστεψα ότι η δυνατότητα αυτή θα συνέβαλε στο να αναπτυχθεί ένας γόνιμος διάλογος για τα υπό εξέτασή θέματα, ο οποίος θα οδηγούσε σε κοινωνικοπολιτική συναίνεση ως προς την αναδιοργάνωσή του Λυκείου και την αναμόρφωση των διαδικασιών πρόσβασης στην τριτοβάθμια εκπαίδευση.
Όταν, όμως, διάβασα τον κατάλογο των μελών της, διαπίστωσα ότι, δεν υπήρχαν σ’ αυτόν εκπρόσωποι κομμάτων, της Ένωσής Γονέων, της ΟΛΜΕ και άλλων σημαντικών επιστημονικών οργανώσεων. Για τον λόγο αυτό η αρχική μου θετική εντύπωση μετατράπηκε σε προβληματισμό ως προς τις δυνατότητες της Επιτροπής. Ο προβληματισμός μου έγινε ακόμη πιο έντονος, όταν διαπίστωσα ότι ελάχιστοι από τους ειδικούς επιστήμονες που ασχολήθηκαν τα τελευταία χρόνια με τη μελέτη των αντικειμένων του διαλόγου υπήρχαν στον κατάλογο των μελών της επιτροπής. Διάβασα, αντίθετα, ονόματα πολλών ατόμων, τα οποία δεν θυμάμαι να τα είχα συναντήσει στη σχετική με τα θέματα αυτά βιβλιογραφία, την οποία μελετώ επί μια εικοσιπενταετία περίπου. Η διαπίστωση αυτή μετέτρεψε τον προβληματισμό μου σε αμφιβολία για την πραγματοποίηση του αναμενόμενου διαλόγου και την εγκυρότητα του τελικού του πορίσματος.
Όλα αυτά μου προκάλεσαν ποικίλα ερωτηματικά, τα κύρια στοιχεία των οποίων θα προσπαθήσω να εκθέσω επιγραμματικά στο παρόν σημείωμά μου, μαζί με ορισμένους από τους προβληματισμούς μου.
- Με ποια κριτήρια επιλέχθηκαν τα μέλη της συγκεκριμένης επιτροπής.;
- ‘Αν εξαιρεθούν μερικά μέλη Δ.Ε.Π.,, ορισμένοι ομότιμοι καθηγητές ΑΕΙ και λιγοστοί από τους λοιπούς συμμετέχοντες στην επιτροπή, για τα υπόλοιπα μέλη της γεννώνται ερωτήματα ως προς το αν πληρούν τις προϋποθέσεις που απαιτούνται για τη συμμετοχή σε τέτοιου είδους επιτροπές (πολύ καλή γνώση των αντικειμένων τους, οργανωτικές και επικοινωνιακές ικανότητες, υψηλό κοινωνικό κύρος κτλ.)
- Πώς εξηγείται η συμμετοχή στην επιτροπή εννέα (9) μελών που προέρχονται από ένα ουσιαστικά Τμήμα του Πανεπιστημίου Αθηνών (το πρώην Φ.Π.Ψ.), ενώ αγνοήθηκαν άλλες ακαδημαϊκές και επιστημονικές οντότητες (πχ, Πανεπιστημιακά Τμήματα, η Ελληνική Εταιρεία Εκπαιδευτικής Αξιολόγησης κ.ά,) με πολύ μεγαλύτερο αριθμό μελών. Τι συνέβη και «έπεσε» τόση σοφία και εμπειρογνωμοσύνη στο συγκεκριμένο Τμήμα;
- Σέβομαι και τιμώ τα μέλη της επιτροπής και ιδιαίτερα του συναδέλφους μου όλων των ειδικοτήτων, αλλά θεωρώ ότι πρέπει κάποτε να γίνει αποδεκτή η θέση ότι η διαχείριση εκπαιδευτικών ζητημάτων απαιτεί επιστημονική ειδίκευση, ανάλογη με εκείνη που ισχύει για τα πεδία που εμπίπτουν στην αρμοδιότητα άλλων επιστημονικών κλάδων. Πόσα από τα μέλη της εν λογω επιτροπής έχουν τέτοια επιστημονική ειδίκευση;
- Μπορεί,, βέβαια , να ισχυριστεί κάποιος ότι η πρακτική εμπειρία την οποία έχουν αποκτήσει τα περισσότερα μέλη της επιτροπής κατά την υπηρεσία τους στην εκπαίδευση νομιμοποιεί τη συμμετοχή τους σ’αυτή. Αναμφίβολα, η σχετική εμπειρία είναι χρήσιμη, αλλά δεν αρκεί πάντοτε για την ανάληψη υψηλού επιπέδου ρόλων και ιδίως για την εφαρμογή καινοτομιών .
Οι προβληματισμοί και οι αμφιβολίες μου έγιναν πιο έντονοι/ες , όταν εξέτασα τη σύνθεση της συγκεκριμένης επιτροπής από κοινωνιολογική άποψη. Σημειώνω παρακάτω μερικές από τις αμφιβολίες μου.
- Αμφιβάλλω αν οι συντάκτες της Υ. Α. συγκρότησης της επιτροπής έχουν κατανοήσει ότι τα προβλήματα της πρόσβασης στην τριτοβάθμια εκπαίδευση τα οποία επηρεάζουν αρνητικά το Λύκειο δεν είναι μόνον ζητήματα εκπαιδευτικής φύσεως, αλλά προβλήματα που έχουν βαθιές κοινωνικο-οικονομικές και πολιτικές ρίζες.
- Αμφιβάλλω αν τα μέλη της επιτροπής, τα οποία προέρχονται από επιστημονικούς κλάδους άσχετους με την εκπαίδευση αντιλαμβάνονται το ισχυρισμό ότι «το σχολείο δεν αλλάζει, αλλάζοντας μόνο το σχολείο», ο οποίος θεωρείται βασική αρχή για την επιτυχή εφαρμογή εκπαιδευτικών καινοτομιών. Σύμφωνα με την αρχή αυτή ,σοβαρές τομές στην εκπαίδευση, όπως είναι π.χ. η θεσμοθέτηση του Εθνικού Απολυτηρίου ή η αλλαγή του συστήματος πρόσβασης στα ΑΕΙ, πρέπει να συνδυάζονται με κατάλληλες παρεμβάσεις στον εκτός της εκπαίδευσης χώρο. Αν π.χ. δεν λαμβάνονται μέτρα ικανά να μειώσουν την ανισότητά ως προς την οικονομική και κοινωνική καταξίωση των επαγγελματικών διεξόδων στις οποίες οδηγούν οι διάφοροι κλάδοι σπουδών, ο ανταγωνισμός μεταξύ των υποψηφίων για την κατάληψη μιας θέσης στις αντίστοιχες Σχολές θα εξακολουθήσει να υπάρχει μαζί με τις συνέπειές του όποιες αλλαγές κι αν γίνουν στο επίπεδο του Λυκείου. Η απουσία αναφοράς σε τέτοιου είδους ζητήματα από τους άξονες του έργου της επιτροπής, όπως αυτοί καθορίζονται στην απόφαση της συγκρότησής της (άρθρο 2) τροφοδότησε τον προβληματισμό μου και προκάλεσε τις παραπάνω αμφιβολίες μου.
- Ας δώσω ,όμως, ένα άλλο παράδειγμα σχετικό με το ρόλο που διαδραματίζουν εξωτερικοί παράγοντες στη λειτουργία της εκπαίδευσης, το οποίο άπτεται περισσότερο των αντικειμένων του Εθνικού Διαλόγου για την παιδεία..
Όσο θα εξακολουθεί. να υπάρχει δυσπιστία εκ μέρους των γονέων και του ευρύτερου κοινού ως προς την αντικειμενικότητα και την αξιοπιστία της αξιολόγησης των μαθητών από τους δασκάλους των, τόσο θα παραμένει η ανάγκη διατήρησης των Πανελλαδικών Εξετάσεων που, κατά την κοινή γνώμη, αποτελούν τον μόνο θεσμό ο οποίος εγγυάται το αδιάβλητο της επιλογής των φοιτητών. Η περίπτωση της μεταρρύθμισης Αρσένη είναι αρκετά διδακτική από την άποψη αυτή. Στο αρχικό σχέδιό της δεν υπήρχαν πανελλαδικές εξετάσεις σε όλα τα γραπτώς εξεταζόμενα μαθήματα των τελευταίων τάξεων του Λυκείου.. Προβλεπόταν ένα μικτό σύστημα που περιλάμβανε: α) εξετάσεις πανελλαδικού χαρακτήρα σε περιορισμένο αριθμό μαθημάτων στη Γτάξη και σε νομαρχιακό επίπεδο στη Β’ τάξη, β) εξετάσεις σε επίπεδό σχολικής μονάδας στα υπόλοιπα μαθήματα και γ) διόρθωση των γραπτών σε τοπικό επίπεδο από δύο βαθμολογητές (βλ. περισσότερες λεπτομέρειες στο φυλλάδιο: «Εκπαίδευση 2000: Για μια παιδεία ανοικτών οριζόντων») . Η πίεση, όμως, που δέχτηκε ο τότε Υπουργός από τους γονείς αλλά και από εκπαιδευτικούς, που θεωρούσαν ότι το προτεινόμενο σύστημα δεν εξασφάλιζε το αδιάβλητο τη επιλογής τω φοιτητών, τον ανάγκασε να καθιερώσει πανελλαδικές εξετάσεις σε όλα τα γραπτώς εξεταζόμενα μαθήματα των δύο τελευταίων τάξεων του Λυκείου.
Αν συμβεί κάτι παρόμοιο για την απόκτηση του Εθνικού Απολυτηρίου, αν δηλαδή οι μαθητές θα πρέπει να επιτύχουν και σε ενδοσχολικές δοκιμασίες και σε πανελλαδικές εξετάσεις, όπως υπαινίσσονται στις δηλώσεις τους οι αρμόδιοι ιθύνοντες, τότε το Εθνικό Απολυτήριο μάλλον θα περιπλέξει περαιτέρω παρά θα λύσει το πρόβλημα λειτουργίας του Λυκείου. Για να ξεπεραστεί το πρόβλημα αυτό απαιτείται, μεταξύ άλλων, αλλαγή της κυρίαρχης κοινωνικής κουλούρας. Η αλλαγή όμως αυτή δεν είναι εύκολη. Δεν επιτυγχάνεται με΄την πραγματοποίηση εθνικών διαλόγων που στη συνείδηση του κοινού έχουν καταγραφεί ως διαδικασίες νομιμοποίησης προειλημμένων πολιτικών αποφάσεων ή ως υπεκφυγές από καταστάσεις που ενοχλούν τους κυβερνώντες .
- Η αλλαγή της παραπάνω κουλτούρας απαιτεί πρώτον επαρκή χρόνο προετοιμασίας και αφομοίωσης των αναγκαίων μεταβολών και δεύτερον πρόσωπα με μεγάλη κοινωνική επιρροή, ικανά να λειτουργήσουν ως πρότυπα κοινωνικής αναμόρφωσης. Η συγκεκριμένη επιτροπή φαίνεται να έχει αδυναμίες και στους δυο τομείς, αφού πρέπει να ολοκληρώσει το έργο της μέχρι το τέλος του Οκτωβρίου και προσωπικότητες κύρους που θα μπορούσαν να επηρεάσουν την κοινή γνώμη δεν περιλαμβάνονται σε ικανό βαθμό στα μέλη της.
Όσον αφορά τα οργανωτικά και λειτουργικά ζητήματα (δομή και λειτουργία του Λυκείου, καθορισμός επιστημονικών πεδίων κριτήρια και διαδικασίες επιλογής των υποψηφίων κτλ.) τίθεται το ερώτημα: ποια βαρύτητα μπορεί να έχει η άποψη μελών της επιτροπής τα οποία ούτε θεωρητική γνώση ούτε εμπειρία σχετική με ταυτά διαθέτουν.
Έχοντας υπόψη όλα τα παραπάνω, καταλήγουμε στο συμπέρασμα ότι η εν λόγω επιτροπή έγινε μάλλον για να υπηρετήσει επικοινωνιακές ανάγκες της παρούσας κυβέρνησης και να νομιμοποιήσει σχετικές εξαγγελίες της, παρά για να διεξαγάγει ένα γνήσιο και ειλικρινή εθνικό διάλογο, τα συμπεράσματα του οποίου θα μπορούσαν να αποτελέσουν τη βάση μιας συναινετικής εθνικής πολιτικής για την παιδεία.
Εύχομαι να διαψευσθώ.
Υ.Γ. Σε όσους ενδέχεται να μου προσάψουν τη μορφή ότι άλλα έλεγα παλιότερα και άλλα τώρα τους απαντώ ότι αυτά που πρεσβεύω σήμερα υποστήριζα και παλιότερα. Ας διαβάσουν τα βιβλία μου και τις εισηγήσεις μου για τα ζητήματα αυτά για να πεισθούν,
* Ομότιμος Καθηγητής Ε.Κ.Π.Α.
τ. Πρόεδρος του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου και του Κέντρου Εκπαιδευτικής ΄Ερευνα
Όλες οι σημαντικές και έκτακτες ειδήσεις σήμερα
Voucher 750 ευρώ σε εργαζόμενους του ιδιωτικού τομέα - Ανοίγουν οι αιτήσεις
