Σε λίγες ημέρες θα ανακοινωθούν οι βάσεις εισαγωγής στα πανεπιστήμια και μαζί τους θα κορυφωθεί για ακόμη μία χρονιά η αγωνία περίπου 100.000 υποψηφίων και των οικογενειών τους. Για κάποιους η ημέρα αυτή θα σηματοδοτήσει την επίτευξη ενός μεγάλου στόχου, για άλλους θα συνοδευτεί από απογοήτευση, ενώ για όλους θα αποτελέσει το τέλος μιας επίπονης και απαιτητικής διαδρομής.
Όπως συμβαίνει κάθε χρόνο, τα φώτα της δημοσιότητας θα στραφούν κυρίως στους «πρώτους των πρώτων». Οι αριστούχοι θα βρεθούν στα τηλεοπτικά στούντιο, στις ενημερωτικές ιστοσελίδες και στα πρωτοσέλιδα των εφημερίδων, καλούμενοι να αποκαλύψουν το «μυστικό» της επιτυχίας τους. Οι απαντήσεις είναι σχεδόν πάντα ίδιες: συστηματικό διάβασμα, σωστό πρόγραμμα, επιμονή, αυτοπειθαρχία, πίστη στον στόχο.
Αναμφίβολα όλα αυτά αποτελούν πραγματικές προϋποθέσεις για μια υψηλή επίδοση. Ωστόσο, είναι άραγε αρκετές για να εξηγήσουν γιατί κάποιοι μαθητές κατακτούν τις πρώτες θέσεις και άλλοι, με εξίσου μεγάλη προσπάθεια, μένουν αρκετά χαμηλότερα; Ή μήπως πίσω από την προσωπική προσπάθεια υπάρχει μια ολόκληρη κοινωνική πραγματικότητα που σπάνια συζητείται;
Η επιτυχία δεν γεννιέται την ημέρα των εξετάσεων
Οι Πανελλαδικές Εξετάσεις συχνά παρουσιάζονται ως η απόλυτα αντικειμενική διαδικασία αξιολόγησης, όπου όλοι ξεκινούν από την ίδια αφετηρία και κερδίζει εκείνος που προσπάθησε περισσότερο.
Η πραγματικότητα, όμως, είναι πολύ πιο σύνθετη.
Η εκπαιδευτική πορεία ενός μαθητή δεν αρχίζει στην Γ΄ Λυκείου ούτε τον Σεπτέμβριο της τελευταίας σχολικής χρονιάς. Ξεκινά πολύ νωρίτερα, μέσα στην οικογένεια, στο κοινωνικό περιβάλλον, στο μορφωτικό επίπεδο των γονιών, στην πρόσβαση σε βιβλία, ξένες γλώσσες, πολιτιστικές εμπειρίες, φροντιστήρια και υποστηρικτικά δίκτυα.
Η επιτυχία στις Πανελλαδικές δεν είναι αποκλειστικά αποτέλεσμα ενός χρόνου εντατικού διαβάσματος. Είναι συχνά το αποτέλεσμα μιας ολόκληρης διαδρομής που ξεκινά από την παιδική ηλικία.
Ο μύθος της αποκλειστικά ατομικής προσπάθειας
Οι περισσότεροι αριστούχοι, χωρίς φυσικά να το επιδιώκουν, αποδίδουν την επιτυχία τους σχεδόν αποκλειστικά στη δική τους προσπάθεια. Μιλούν για αφοσίωση, σωστή οργάνωση, πειθαρχία και επιμονή.
Κανείς δεν μπορεί να αμφισβητήσει την αξία αυτών των στοιχείων. Χωρίς σκληρή δουλειά δεν κατακτώνται υψηλές βαθμολογίες.
Ωστόσο, όταν η επιτυχία ερμηνεύεται αποκλειστικά ως προϊόν ατομικής προσπάθειας, δημιουργείται έμμεσα και το αντίστροφο συμπέρασμα: ότι όσοι δεν πέτυχαν, απλώς δεν προσπάθησαν αρκετά.
Και αυτή είναι μια εξαιρετικά άδικη ερμηνεία.
Υπάρχουν μαθητές που εργάζονται παράλληλα με το σχολείο, άλλοι που μεγαλώνουν σε οικογένειες με σοβαρά οικονομικά προβλήματα, παιδιά που δεν είχαν ποτέ τη δυνατότητα να παρακολουθήσουν οργανωμένη εξωσχολική υποστήριξη ή να αφιερωθούν αποκλειστικά στη μελέτη τους.
Οι αφετηρίες δεν είναι ίδιες.
Η «μηλιά» και τα «μήλα»
Η κοινωνιολογική έρευνα εδώ και δεκαετίες καταγράφει ένα σταθερό εύρημα: οι περισσότεροι μαθητές που κατακτούν τις πρώτες θέσεις προέρχονται από οικογένειες με υψηλό μορφωτικό και κοινωνικοοικονομικό επίπεδο.
Πρόκειται για παιδιά που μεγάλωσαν σε σπίτια όπου τα βιβλία αποτελούσαν μέρος της καθημερινότητας, όπου οι σπουδές θεωρούνταν αυτονόητη συνέχεια της ζωής, όπου οι γονείς μπορούσαν να καθοδηγήσουν, να συμβουλεύσουν και να στηρίξουν ουσιαστικά την εκπαιδευτική τους πορεία.
Δεν σημαίνει ότι οι μαθητές αυτοί δεν κοπίασαν. Αντίθετα, εργάστηκαν σκληρά.
Σημαίνει όμως ότι η προσπάθειά τους αναπτύχθηκε πάνω σε ένα διαφορετικό έδαφος από εκείνο πολλών συνομηλίκων τους.
Η λαϊκή παροιμία «το μήλο κάτω από τη μηλιά θα πέσει» αποτυπώνει σε μεγάλο βαθμό αυτή τη διαγενεακή μεταβίβαση μορφωτικών και πολιτισμικών πλεονεκτημάτων.
Οι αόρατες ανισότητες
Οι Πανελλαδικές Εξετάσεις είναι ίδιες για όλους. Οι συνθήκες προετοιμασίας, όμως, δεν είναι.
Άλλος μαθητής διαβάζει σε ήσυχο δωμάτιο με πρόσβαση σε κάθε εκπαιδευτικό μέσο και άλλος μοιράζεται έναν μικρό χώρο με τα αδέλφια του.
Άλλος έχει τη δυνατότητα να παρακολουθήσει πυκνή φροντιστηριακή εκπαίδευση επί χρόνια και άλλος περιορίζεται αποκλειστικά στις δυνατότητες του δημόσιου σχολείου.
Άλλος μεγαλώνει σε ένα περιβάλλον όπου η πανεπιστημιακή φοίτηση θεωρείται δεδομένη και άλλος είναι ο πρώτος στην οικογένειά του που διεκδικεί μια θέση στην τριτοβάθμια εκπαίδευση.
Οι διαφορές αυτές δεν ακυρώνουν την αξία της προσωπικής προσπάθειας. Την τοποθετούν όμως μέσα στις πραγματικές κοινωνικές της διαστάσεις.
Η επιτυχία χρειάζεται και ταπεινότητα
Η δημόσια προβολή των αριστούχων έχει ασφαλώς τη σημασία της. Αποτελεί αναγνώριση της προσπάθειας και μπορεί να λειτουργήσει ως πηγή έμπνευσης για άλλους νέους.
Ταυτόχρονα, όμως, χρειάζεται προσοχή ώστε να μην καλλιεργείται η εντύπωση ότι υπάρχει μία και μοναδική «συνταγή επιτυχίας» που εφαρμόζεται με μαθηματική ακρίβεια.
Η επιτυχία είναι αποτέλεσμα πολλών παραγόντων: προσωπικής δουλειάς, ψυχικής αντοχής, οικογενειακής στήριξης, εκπαιδευτικών ευκαιριών, κοινωνικών συνθηκών και, σε αρκετές περιπτώσεις, ακόμη και συγκυριών.
Οι Πανελλαδικές δεν καθορίζουν την αξία ενός ανθρώπου
Με την ανακοίνωση των βάσεων, χιλιάδες νέοι θα πανηγυρίσουν και άλλοι τόσοι θα αισθανθούν ότι απέτυχαν.
Η πραγματικότητα είναι διαφορετική.
Οι Πανελλαδικές αποτελούν μία σημαντική εκπαιδευτική δοκιμασία, όχι όμως το τελικό μέτρο της αξίας, των δυνατοτήτων ή της μελλοντικής πορείας ενός ανθρώπου.
Η κοινωνία έχει ανάγκη τόσο από τους αριστούχους όσο και από όλους εκείνους που, παρά τις δυσκολίες, συνεχίζουν να αγωνίζονται, να μαθαίνουν και να δημιουργούν.
Ίσως, λοιπόν, η σημαντικότερη «συνταγή επιτυχίας» να μην είναι μόνο το οργανωμένο διάβασμα και η επιμονή, αλλά και η κατανόηση ότι κάθε μαθητής ξεκινά από διαφορετική αφετηρία. Η αναγνώριση αυτής της πραγματικότητας δεν μειώνει την αξία της αριστείας. Αντίθετα, την κάνει πιο ανθρώπινη, πιο δίκαιη και πιο ουσιαστική.
