Η μεγάλη μάχη για την Τεχνητή Νοημοσύνη δεν θα κριθεί τελικά από το ποιος θα διαθέτει το καλύτερο chatbot. Θα κριθεί από το ποιος θα κατορθώσει να μετατροπεί την ψηφιακή νοημοσύνη σε υλική παραγωγική δύναμη. Και εδώ η Κίνα φαίνεται να ακολουθεί έναν δρόμο που αξίζει μεγαλύτερης προσοχής από όση του αποδίδεται στη Δύση. Η πρόσφατη εντυπωσιακή ανάπτυξη του κλάδου των «ευφυών τεχνολογιών», με την ταχεία αύξηση της παραγωγής βιομηχανικών ρομπότ και την εξάπλωσή τους σε ολοένα περισσότερους τομείς, δείχνει ότι το κινεζικό σχέδιο δεν περιορίζεται στην ανάπτυξη ισχυρών αλγορίθμων. Στόχος είναι η ενσωμάτωση της ΤΝ στον ίδιο τον παραγωγικό ιστό.
Η διαφορά είναι ουσιώδης. Η αμερικανική προσέγγιση έχει επικεντρωθεί μέχρι σήμερα κυρίως στο μεγάλο γλωσσικό μοντέλο: στην ικανότητα μιας μηχανής να συνομιλεί, να γράφει, να προγραμματίζει, να αναλύει και να παράγει περιεχόμενο.
Πρόκειται για μια ΤΝ κυρίως πληροφοριακή. Η κινεζική στρατηγική μεταφέρει σταδιακά το βάρος από το «μυαλό» στο «σώμα». Η ΤΝ αποκτά χέρια, αισθητήρες, κίνηση και δυνατότητα επέμβασης στον φυσικό κόσμο. Ρομπότ δεν χρησιμοποιούνται πλέον μόνο στη βαριά βιομηχανία αλλά επεκτείνονται στην αποθήκευση, στη διακίνηση προϊόντων, στην υγεία, στα φαρμακεία και, σταδιακά, στο ίδιο το νοικοκυριό. Η εξέλιξη αυτή σηματοδοτεί τη μετάβαση από την τεχνητή νοημοσύνη στην ενσώματη νοημοσύνη.
Το στοιχείο αυτό αποκτά ιδιαίτερη σημασία όταν συνδυάζεται με την κινεζική παραγωγική κλίμακα. Η Κίνα δεν διαθέτει απλώς τεράστιο καταναλωτικό πληθυσμό. Διαθέτει ένα εξαιρετικά πυκνό βιομηχανικό πλέγμα, αλυσίδες εφοδιασμού, εργοστάσια, υποδομές, ηλεκτρονική παραγωγή και τεράστια εμπειρία στην κατασκευή φυσικών προϊόντων.
Εάν η ΤΝ ενσωματωθεί σε αυτό το πλέγμα, η τεχνολογική της αξία πολλαπλασιάζεται. Ένα μοντέλο που στις ΗΠΑ μπορεί να λειτουργεί ως ψηφιακός βοηθός, στην Κίνα μπορεί να αποτελέσει τον «εγκέφαλο» μιας ολόκληρης παραγωγικής αλυσίδας. Το πραγματικό πλεονέκτημα δεν βρίσκεται επομένως μόνο στην ευφυΐα του αλγορίθμου αλλά στη δυνατότητα να συνδεθεί με εκατομμύρια μηχανές.
Ιδιαίτερα αποκαλυπτική είναι η ανάπτυξη της απτικής αντίληψης. Όταν ένα ρομπότ μπορεί να «αισθάνεται» την επιφάνεια ενός αντικειμένου, να συνδυάζει την αφή με την όραση και να πραγματοποιεί εξαιρετικά ακριβείς κινήσεις, τότε η ΤΝ παύει να είναι απλώς σύστημα επεξεργασίας συμβόλων. Αρχίζει να αποκτά κάτι που μέχρι πρόσφατα θεωρούσαμε αποκλειστικά ανθρώπινο: την ικανότητα να δρα μέσα σε έναν υλικό κόσμο. Η εξέλιξη αυτή έχει τεράστιες συνέπειες. Η βιομηχανική αυτοματοποίηση παύει να βασίζεται αποκλειστικά σε προκαθορισμένες κινήσεις και μετατρέπεται σταδιακά σε προσαρμοστική συμπεριφορά.
Η επαφή με τον «κόσμο της αντίστασης» δεν είναι απλώς τεχνικό επίτευγμα, αλλά ο ίδιος ο πυρήνας της ανθρώπινης συγκρότησης. Ο άνθρωπος δεν διαμόρφωσε τη νόησή του εν κενώ, αλλά μέσα από την υλική τριβή, το λάθος, την αίσθηση του βάρους και την προσπάθεια να μετασχηματίσει τη φύση. Η ανθρωπολογία το γνωρίζει καλά: ο Leroi-Gourhan έδειξε ότι η χειρονομία (le geste) και το εργαλείο συν-εξελίχθηκαν με τον εγκέφαλο, όχι ως εφαρμογή μιας έτοιμης νόησης πάνω στην ύλη, αλλά ως αμοιβαία διαμόρφωση: το χέρι που μαθαίνει από την αντίσταση της πέτρας διαμορφώνει και το ίδιο το γνωστικό όργανο που το κατευθύνει. Ο Mauss, με τις «τεχνικές του σώματος», έδειξε το ίδιο σε άλλη κλίμακα: ακόμη και η πιο στοιχειώδης κίνηση (το περπάτημα, το κολύμπι) είναι μαθημένη μέσα από την τριβή με έναν κόσμο που αντιστέκεται και διορθώνει.
Η νόηση, με άλλα λόγια, δεν προηγείται της υλικής πράξης για να την καθοδηγήσει από ψηλά· γεννιέται μέσα σε αυτήν, μέσα από το λάθος και την επανόρθωσή του. Όταν η μηχανή αποκτά αισθητήρες και «αίσθηση αφής», δεν αποκτά απλώς μια νέα λειτουργική δυνατότητα. Οικειοποιείται τον ίδιο μηχανισμό μέσω του οποίου ο άνθρωπος έγινε άνθρωπος, την αναλογική, σωματική μάθηση μέσα στην αντίσταση
Και εκεί ακριβώς το όριο ανάμεσα στην τεχνητή εκτέλεση και την οργανική μάθηση αρχίζει επικίνδυνα να θολώνει, γιατί δεν μιλάμε πια για μίμηση αποτελέσματος αλλά για μίμηση της ίδιας της διαδικασίας διαμόρφωσης του υποκειμένου.
Εδώ βρίσκεται ίσως και η βαθύτερη γεωπολιτική διάσταση. Για δεκαετίες η Δύση θεωρούσε ότι η κατοχή της ανώτερης τεχνολογίας πληροφορικής αρκούσε για τη διατήρηση της οικονομικής υπεροχής. Όμως η ΤΝ μπορεί να αλλάξει αυτή την εξίσωση. Εάν η ψηφιακή νοημοσύνη συνδεθεί με τη μαζική βιομηχανική παραγωγή, τότε το πλεονέκτημα δεν θα ανήκει αναγκαστικά σε εκείνον που έχει τον καλύτερο αλγόριθμο, αλλά σε εκείνον που μπορεί να τον ενσωματώσει ταχύτερα σε εργοστάσια, μεταφορές, αποθήκες, υπηρεσίες και καταναλωτικά προϊόντα. Η Κίνα διαθέτει ακριβώς αυτή τη δυνατότητα. Το ερώτημα, επομένως, δεν είναι ποιος θα κατασκευάσει το καλύτερο τεχνητό μυαλό, αλλά ποιος θα καταφέρει να του δώσει το μεγαλύτερο κοινωνικό και παραγωγικό σώμα.
Και εδώ αρχίζει το πραγματικά δύσκολο ερώτημα, όχι της τεχνολογίας, αλλά της ανθρωπολογίας. Γιατί όταν η μηχανή αποκτά μάτια, αφή, κίνηση και ικανότητα λήψης αποφάσεων, δεν αυτοματοποιούμε απλώς μια εργασία. Αυτοματοποιούμε ένα κομμάτι της ανθρώπινης εμπειρίας. Η ιστορική ιδιαιτερότητα του ανθρώπου ήταν ότι έπρεπε να αντιλαμβάνεται, να αποφασίζει, να επινοεί και να δρα μέσα σε έναν κόσμο αντίστασης.
Τώρα αρχίζουμε να κατασκευάζουμε μηχανές που μπορούν να κάνουν όλο και περισσότερα από αυτά. Το ερώτημα λοιπόν δεν είναι αν το ρομπότ θα γίνει «σαν άνθρωπος». Είναι πολύ πιο ενοχλητικό: τι θα απομείνει ως αποκλειστικά ανθρώπινο όταν η μηχανή θα μπορεί να κάνει σχεδόν όλα όσα μέχρι χθες χρησιμοποιούσαμε για να ορίσουμε τον άνθρωπο;
Η πρόκληση γίνεται οξύτερη όταν η αυτοματοποίηση εισέρχεται στην οικονομία της φροντίδας. Η φροντίδα του ηλικιωμένου, του ασθενούς ή του παιδιού υπήρξε πάντα ο θεμέλιος λίθος του κοινωνικού δεσμού και της ενσυναίσθησης. Αν εκχωρήσουμε ακόμη και την ανθρώπινη εγγύτητα σε αλγοριθμικά ρομπότ, κινδυνεύουμε να απογυμνώσουμε τις διαπροσωπικές σχέσεις από την ίδια τους την ηθική και υπαρξιακή βαρύτητα.
Αυτό είναι το σημείο στο οποίο η συζήτηση για την ΤΝ πρέπει να εγκαταλείψει την τεχνολατρία και τον τεχνοφοβικό πανικό. Δεν αρκεί να ρωτάμε αν οι μηχανές θα είναι αρκετά έξυπνες ή αν θα μας πάρουν τις δουλειές. Πρέπει να ρωτήσουμε τι είδους άνθρωπο παράγει μια κοινωνία στην οποία όλο και περισσότερες ανθρώπινες ικανότητες εκχωρούνται στις μηχανές. Αν η μηχανή αναλαμβάνει την παραγωγή, την απόφαση, τη μνήμη, τη μετακίνηση, την επικοινωνία και τελικά ακόμη και τη φροντίδα, υπάρχει ο κίνδυνος ο άνθρωπος να μην απελευθερωθεί αλλά να καταστεί περιττός ως ενεργό υποκείμενο. Η πρόοδος τότε θα έχει μια παράδοξη μορφή: θα αυξάνει θεαματικά την ισχύ μας, ενώ θα συρρικνώνει τον χώρο στον οποίο μπορούμε να ασκήσουμε την ανθρώπινη ικανότητα.
Το Μέτρο δεν είναι λοιπόν να σταματήσουμε την τεχνολογία. Είναι να αποφασίσουμε πού τελειώνει η χρησιμότητα της μηχανής και πού αρχίζει η ανθρώπινη αναγκαιότητα. Γιατί ο μεγαλύτερος κίνδυνος της ΤΝ δεν είναι να γίνει η μηχανή άνθρωπος. Είναι να γίνει ο άνθρωπος περιττός ως άνθρωπος.
Το βλέμμα στην Κίνα δεν πρέπει λοιπόν να είναι ούτε θαυμασμός ούτε φόβος, αλλά αφορμή για μια βαθύτερη αυτογνωσία. Η Δύση, προσηλωμένη στο ψηφιακό μυαλό, κινδυνεύει να παραβλέψει ότι η νοημοσύνη χωρίς σώμα παραμένει αναιμική, ενώ η Κίνα, χτίζοντας το σώμα, ρισκάρει να ξεχάσει το ερώτημα για ποιον και προς τι.
Ανάμεσα στις δύο αυτές μονομέρειες βρίσκεται το πραγματικό στοίχημα: όχι ποιος θα κατασκευάσει την πιο ισχυρή μηχανή, αλλά ποιος θα διατηρήσει καθαρή τη διάκριση ανάμεσα στο εργαλείο και στον χρήστη του. Η ανθρωπότητα δεν χρειάζεται περισσότερη ισχύ όσο χρειάζεται περισσότερη Φρόνηση για να τη διαχειριστεί και περισσοτερη Φειδω για να μην την σπαταλησει.Το Μέτρον, εδώ, δεν είναι φιλοσοφική πολυτέλεια αλλά ό ορος επιβίωσης του ανθρώπινου οντος.
