Η ανακάλυψη του ισπανικού χειρογράφου
Το εύρημα μελέτησε ο Δρ. Χοσέ Μαρία Μορένο Μαδρίδ, ερευνητής στη Σχολή Ιστορίας και Γεωγραφίας του Πανεπιστημίου του Λίμερικ στην Ιρλανδία.
Κατά την εξέταση μιας πραγματείας του 1666 με τίτλο Observationes diversarum artium, εντόπισε περίπου μία σελίδα και ένα τέταρτο αφιερωμένα στα τηλεσκόπια των άστρων, με τον τίτλο De Tellescopiis Stellarum.
Συγγραφέας ήταν ο Ισπανός Δομινικανός μοναχός Ιγνάσιο Μουνιός. Στο κείμενό του περιγράφει αναλυτικά ένα επίγειο τηλεσκόπιο αποτελούμενο από τέσσερις φακούς και, σύμφωνα με τη μελέτη, χρησιμοποιεί τη χαρακτηριστική φράση fabricatum a Galilaeo, δηλαδή "κατασκευασμένο από τον Γαλιλαίο".
Η έρευνα του Μορένο Μαδρίδ δημοσιεύτηκε στο επιστημονικό περιοδικό Annals of Science.
Ένα διαφορετικό τηλεσκόπιο από εκείνο που γνωρίζουμε
Ο Γαλιλαίος έχει συνδεθεί κυρίως με το τηλεσκόπιο που χρησιμοποίησε για να παρατηρήσει τον ουρανό και να κάνει σημαντικές αστρονομικές παρατηρήσεις. Το γνωστό του όργανο βασιζόταν σε δύο φακούς, έναν κυρτό και έναν κοίλο.
Το τηλεσκόπιο που περιγράφει ο Μουνιός ήταν διαφορετικής και πιο σύνθετης κατασκευής, καθώς διέθετε τέσσερις φακούς.
Η συγκεκριμένη διάταξη προσέφερε ορισμένα πλεονεκτήματα, όπως ευρύτερο οπτικό πεδίο και όρθιο είδωλο. Για τον λόγο αυτό ήταν ιδιαίτερα χρήσιμη στην παρατήρηση αντικειμένων πάνω στη Γη, σε αντίθεση με τα τηλεσκόπια που προορίζονταν κυρίως για αστρονομικές παρατηρήσεις.
Μέχρι σήμερα, η εμφάνιση των τηλεσκοπίων τεσσάρων φακών τοποθετείται γενικά γύρω στο 1643-1645. Αν όμως η περιγραφή του Μουνιός αποδειχθεί σωστή, ο Γαλιλαίος θα είχε πειραματιστεί με μια τέτοια κατασκευή περίπου 15 χρόνια νωρίτερα.
Ο Μορένο Μαδρίδ επισημαίνει ότι, εφόσον το συγκεκριμένο όργανο ήταν πράγματι δημιούργημα του Γαλιλαίου, οι πρώτοι πειραματισμοί του με τηλεσκόπια τεσσάρων φακών θα πρέπει να τοποθετηθούν το αργότερο γύρω στο 1630.
Ένα εξαιρετικά σημαντικό τεχνικό ντοκουμέντο
Η σημασία του χειρογράφου δεν περιορίζεται μόνο στην πιθανή σύνδεσή του με τον Γαλιλαίο.
Ο Μουνιός δεν περιορίστηκε σε μια γενική αναφορά. Περιέγραψε τα επιμέρους στοιχεία του τηλεσκοπίου και συνόδευσε το κείμενο με διαγράμματα και μετρήσεις. Η λεπτομέρεια της περιγραφής είναι τέτοια ώστε οι σύγχρονοι ερευνητές μπορούν να ανασυνθέσουν τα χαρακτηριστικά του οργάνου.
Αυτό καθιστά το χειρόγραφο ιδιαίτερα σημαντικό για την ιστορία της οπτικής, ακόμη και αν τελικά δεν επιβεβαιωθεί ότι το τηλεσκόπιο κατασκευάστηκε από τον ίδιο τον Γαλιλαίο.
Άλλωστε, η ταυτοποίηση των αυθεντικών τηλεσκοπίων του Ιταλού επιστήμονα είναι εξαιρετικά δύσκολη. Από τα οκτώ τηλεσκόπια που έχουν διασωθεί και χρονολογούνται στο πρώτο μισό του 17ου αιώνα, κανένα δεν μπορεί να συνδεθεί χωρίς αμφιβολία με το εργαστήριό του.
Δύο όργανα που βρίσκονται σήμερα στο Museo Galileo στη Φλωρεντία αποδίδονται παραδοσιακά στον Γαλιλαίο, όμως και αυτή η απόδοση δεν θεωρείται απολύτως βέβαιη από όλους τους ιστορικούς.
Γιατί ο Μουνιός έγραψε για το τηλεσκόπιο;
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και ο λόγος για τον οποίο ο Ιγνάσιο Μουνιός κατέγραψε τόσο λεπτομερώς το συγκεκριμένο όργανο.
Ο μοναχός βρισκόταν εξόριστος στην πορτογαλική Ινδία, μετά την αποτυχημένη προσπάθειά του να ιδρύσει παράνομα ένα νέο Δομινικανό τάγμα στις Φιλιππίνες.
Είχε απευθυνθεί στον βασιλιά Φίλιππο Δ΄ της Ισπανίας, προτείνοντας μια νέα ναυτική μέθοδο που, όπως υποστήριζε, θα μπορούσε να βελτιώσει την αποτελεσματικότητα του ισπανικού στόλου.
Σε αντάλλαγμα, ζητούσε τη χρηματοδότηση του ταξιδιού επιστροφής του μέσω του Γαλεονιού της Μανίλα, της σημαντικής εμπορικής διαδρομής που συνέδεε τις Φιλιππίνες με το Ακαπούλκο.
Ο αντιβασιλιάς της Νέας Ισπανίας, Αντόνιο Σεμπαστιάν ντε Τολέδο Μολίνα ι Σαλαζάρ, Μαρκήσιος του Μανσέρα, δεν πείστηκε εύκολα από τους ισχυρισμούς του.
Υποψιαζόμενος ότι ο Μουνιός μπορεί να προσπαθούσε να εξαπατήσει το ισπανικό στέμμα προκειμένου να εξασφαλίσει δωρεάν μεταφορά προς την πατρίδα του, του έδωσε ένα τηλεσκόπιο και του ζήτησε να αποδείξει τις γνώσεις του στην επιστήμη, αναλύοντας λεπτομερώς το όργανο.
Η διαδικασία αυτή φαίνεται πως οδήγησε στη δημιουργία του κειμένου που βρίσκεται σήμερα στο επίκεντρο της έρευνας.
Πώς μπορεί να συνδέεται το όργανο με τον Γαλιλαίο
Η πιθανή διαδρομή του τηλεσκοπίου μέχρι να φτάσει στα χέρια του Μανσέρα αποτελεί ένα από τα μεγαλύτερα ερωτήματα της υπόθεσης.
Ο Μορένο Μαδρίδ συνδέει την ιστορία με τις προσπάθειες του Γαλιλαίου να κερδίσει την υποστήριξη της ισπανικής αυλής. Μεταξύ 1618 και 1631, ο επιστήμονας είχε απευθυνθεί επανειλημμένα στον Φίλιππο Γ΄ και αργότερα στον Φίλιππο Δ΄, διεκδικώντας το ισπανικό βραβείο για την επίλυση του προβλήματος του γεωγραφικού μήκους.
Το πρόβλημα αφορούσε τον ακριβή προσδιορισμό της ανατολικής ή δυτικής θέσης ενός πλοίου στη θάλασσα. Η Ισπανία είχε θεσπίσει ήδη από το 1598 σημαντική αμοιβή για όποιον μπορούσε να δώσει αξιόπιστη λύση.
Ο Γαλιλαίος θεωρούσε ότι η μέθοδος των εκλείψεων των δορυφόρων του Δία μπορούσε να προσφέρει την απάντηση. Στο πλαίσιο των προσπαθειών του να εξασφαλίσει την εύνοια της ισπανικής αυλής, φέρεται να έστειλε στον Φίλιππο Δ΄ και στη σύζυγό του τρία τηλεσκόπια, ένα μεγάλο και δύο μικρότερα.
Σύμφωνα με την υπόθεση του Μορένο Μαδρίδ, το τηλεσκόπιο τεσσάρων φακών που περιγράφεται στο χειρόγραφο ενδέχεται να ήταν ένα από αυτά τα όργανα και να πέρασε αργότερα στην κατοχή του Μανσέρα.
Μια ενδιαφέρουσα θεωρία, αλλά όχι ακόμη αποδεδειγμένη
Η συγκεκριμένη εξήγηση παρουσιάζει ενδιαφέρον, όμως δεν αποτελεί μέχρι σήμερα οριστική απόδειξη.
Δεν έχει εντοπιστεί άλλο έγγραφο από την αλληλογραφία του Μανσέρα με την ισπανική αυλή που να αναφέρει την ύπαρξη του συγκεκριμένου τηλεσκοπίου. Έτσι, η περιγραφή του Μουνιός παραμένει το βασικό στοιχείο που συνδέει το όργανο με τον Γαλιλαίο και παράλληλα με την ισπανική αυλή.
Υπάρχει, ωστόσο, ένα ακόμη στοιχείο που κάνει την ανακάλυψη ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα: μέχρι σήμερα δεν έχει βρεθεί παρόμοια οπτική διάταξη σε άλλο έγγραφο που να συνδέεται με τον Γαλιλαίο ή με τους επιστήμονες της εποχής του.
Αν η απόδοση της κατασκευής στον Γαλιλαίο επιβεβαιωθεί, το χειρόγραφο θα μπορούσε να αποτελεί όχι μόνο μια νέα πληροφορία για την εξέλιξη των τηλεσκοπίων, αλλά και την πιο λεπτομερή τεχνική περιγραφή οργάνου που έχει συνδεθεί ποτέ με τον ίδιο.
Ακόμη και στην περίπτωση που η πατρότητα τελικά αμφισβητηθεί, το εύρημα εξακολουθεί να έχει μεγάλη ιστορική αξία. Πρόκειται για μια σπάνια, χρονολογημένη και εικονογραφημένη περιγραφή ενός τηλεσκοπίου του 17ου αιώνα, σε μια περίοδο κατά την οποία τόσο τα ίδια τα όργανα όσο και τα τεχνικά στοιχεία για την κατασκευή τους είναι εξαιρετικά περιορισμένα.
Για την ώρα, η ιστορία παραμένει ανοιχτή. Νέα έγγραφα από ισπανικά ή μεξικανικά αρχεία θα μπορούσαν στο μέλλον να επιβεβαιώσουν την προέλευση του τηλεσκοπίου ή, αντίθετα, να οδηγήσουν σε μια διαφορετική ερμηνεία.
Σε κάθε περίπτωση, ένα χειρόγραφο που παρέμενε επί αιώνες στα αρχεία μιας βιβλιοθήκης φαίνεται πως προσθέτει ένα νέο, άγνωστο μέχρι σήμερα κεφάλαιο στην ιστορία των τηλεσκοπίων και της επιστημονικής κληρονομιάς του Γαλιλαίου.
