Σε κάθε εποχή και κατεξοχήν στη δική μας με τους γρήγορους ρυθμούς, τις συνεχείς μεταβολές, τις διαρκώς αυξανόμενες απαιτήσεις και τις κοινωνικές πιέσεις για προσαρμογή, η ψυχική ανθεκτικότητα αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα εφόδια που ο άνθρωπος χρειάζεται, ανεξαρτήτως ηλικίας.
Τι είναι η ψυχική ανθεκτικότητα;
Η ψυχική ανθεκτικότητα αφορά μια εξελισσόμενη ικανότητα που το άτομο αναπτύσσει προοδευτικά, αρχής γενομένης από την παιδική ηλικία, και το βοηθά να διαχειρίζεται το καθημερινό άγχος, να αντιμετωπίζει και να υπερβαίνει δυσκολίες και αντιξοότητες, να προσαρμόζεται σε αλλαγές, να ανακάμπτει έπειτα από σοβαρές κρίσεις ή τραυματικές εμπειρίες και να ανακτά την ψυχοσυναισθηματική δυναμικότητα και τις ισορροπίες του σε διάφορους τομείς της ζωής του. Λειτουργεί ως «ψυχολογικός αμυντικός μηχανισμός» που το προστατεύει από την κατάρρευση, όταν αντιμετωπίζει στρεσογόνες, ψυχοπιεστικές καταστάσεις.
Συνεπώς, η ψυχική ανθεκτικότητα:
- Δεν αποτελεί έμφυτο, εγγενές χαρακτηριστικό, κάτι δηλαδή με το οποίο γεννιέσαι, αλλά μια δυναμική διαδικασία, μια δεξιότητα που καλλιεργείται καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής. Η ψυχική ανθεκτικότητα χτίζεται σιγά-σιγά μέσα από τις σχέσεις, τα βιώματα και το περιβάλλον του παιδιού.
- Δεν σημαίνει απουσία πόνου - απευαισθητοποίηση: Ο ψυχικά ανθεκτικός άνθρωπος βιώνει άγχος, θλίψη ή απογοήτευση, αλλά δεν επιτρέπει στα συναισθήματα αυτά να τον καταβάλλουν μακροπρόθεσμα. Θα καταφέρει να διαχειριστεί τις δυσκολίες ή και τις αποτυχίες, να επουλώσει τις πληγές του, να ανασυνταχθεί και να συνεχίσει να εξελίσσεται, χωρίς να χάνει την πίστη στον εαυτό του.
Βασικά συστατικά της ψυχικής ανθεκτικότητας
Στοιχεία που συνδέονται με την ψυχική ανθεκτικότητα και την ενισχύουν διά βίου:
- Συναισθηματική ρύθμιση: Η ικανότητα να αναγνωρίζει κανείς τα συναισθήματά του και να τα διαχειρίζεται, χωρίς να παρασύρεται σε παρορμητικές συμπεριφορές.
- Ανάπτυξη υποστηρικτικού κοινωνικού δικτύου: Η δημιουργία σταθερών, ουσιαστικών σχέσεων με οικογένεια, φίλους ή συναδέλφους που προσφέρει ασφάλεια και βοήθεια στη διαχείριση κρίσεων.
- Γνωστική ευελιξία, ευκαμψία σκέψης, εστίαση στην επίλυση προβλημάτων και αποδοχή της αλλαγής: Η ικανότητα να βλέπει κανείς μια κατάσταση από διαφορετικές οπτικές γωνίες και να βρίσκει εναλλακτικές λύσεις, η αναγνώριση των προβλημάτων ως προκλήσεων που μπορούν να ξεπεραστούν και όχι ως ανυπέρβλητων εμποδίων, σε συνδυασμό με την αποδοχή της αλλαγής ως φυσιολογικού, αναπόσπαστου μέρους της ζωής.
- Θετική αυτοεικόνα, αυτοαντίληψη, αυτοεκτίμηση και αυτοπεποίθηση: Πίστη στις δικές μας δυνάμεις και στην προσωπική μας αξία ως ανθρώπων.
- Φροντίδα του εαυτού: Η ενασχόληση με δραστηριότητες που μειώνουν το καθημερινό στρες, όπως η σωστή διατροφή, ο επαρκής ύπνος, η άσκηση και οι τεχνικές χαλάρωσης. Η ενίσχυση της ψυχικής ανθεκτικότητας απαιτεί χρόνο, υπομονή και γνώση του εαυτού και των ουσιαστικών, ζωτικών αναγκών του.
- Αισιοδοξία, θετική στάση και οπτική απέναντι στη ζωή και στις προκλήσεις της.
- Αίσθηση νοήματος και σκοπού ζωής: Η νοηματοδότηση του βίου με έναν σημαντικό σκοπό, μπορεί να λειτουργήσει ως εσωτερικός, ψυχικός πόρος, υποστηρίζοντας την προσαρμογή σε δύσκολες συνθήκες και την ταχύτερη ανάκαμψη από αυτές.
«Όποιος έχει ένα γιατί για να ζήσει, μπορεί να αντέξει σχεδόν οποιοδήποτε πώς».
(Φ. Νίτσε)
Ψυχική ανθεκτικότητα παιδιών και εφήβων
Η παιδοψυχολόγος Ann Masten χρησιμοποίησε τον όρο «ordinary magic» (:συνηθισμένη μαγεία), για να περιγράψει την ψυχική ανθεκτικότητα, θέλοντας να υπογραμμίσει πως η εσωτερική δύναμη και αντοχή δεν αποτελεί σπάνιο χάρισμα λίγων παιδιών, αλλά μια δυνατότητα που κάθε ανθρώπινο πλάσμα μπορεί να καλλιεργήσει μέσα από υγιείς σχέσεις και υποστηρικτικά περιβάλλοντα.
Τα ψυχικά ανθεκτικά παιδιά παρουσιάζουν, ενδεικτικά, τα ακόλουθα:
- αναγνωρίζουν και εκφράζουν τα συναισθήματά τους,
- διαχειρίζονται πιο αποτελεσματικά τις αποτυχίες,
- αναζητούν βοήθεια, όταν τη χρειάζονται,
- πιστεύουν πως μπορούν να βελτιωθούν,
- διατηρούν ελπίδα και εσωτερικά κίνητρα.
Η σημασία της αυτοπεποίθησης και της αυτοεκτίμησης
Στον πυρήνα της ψυχικής ανθεκτικότητας βρίσκονται δύο καθοριστικοί παράγοντες: η αυτοπεποίθηση και η αυτοεκτίμηση.
«Μόνο αν αισθάνομαι άξιος να είμαι όπως είμαι, μπορώ να αποδεχτώ τον εαυτό μου, να είμαι αυθεντικός και να είμαι αληθινός».
(Χόρχε Μπουκάι)
Η αυτοπεποίθηση αφορά την πίστη του παιδιού στις εξελισσόμενες ικανότητές του, ενώ η αυτοεκτίμηση σχετίζεται με τη συνολική αξία που νιώθει ότι έχει ως πρόσωπο. Οι δύο αυτές έννοιες λειτουργούν ως εσωτερική ασπίδα, θωρακίζοντάς το απέναντι σε δυσχέρειες και αντιξοότητες.
Ένα παιδί με υψηλή αυτοπεποίθηση και αυτοεκτίμηση:
- δεν καταρρέει εύκολα από μια αποτυχία,
- δεν εξαρτά την αξία του αποκλειστικά από τις επιδόσεις,
- αποδέχεται τα λάθη ως μέρος της μάθησης,
- τολμά να δοκιμάσει καινούρια πράγματα,
- αναπτύσσει κοινωνικές και συναισθηματικές δεξιότητες.
Ο ψυχολόγος Carl Rogers υποστηρίζει ότι κάθε παιδί χρειάζεται ένα περιβάλλον αποδοχής και αυθεντικής ενσυναίσθησης, ώστε να μπορέσει να αναπτύξει μια υγιή εικόνα εαυτού. Όταν το παιδί νιώθει πως αγαπιέται και υποστηρίζεται όχι μόνο όταν πετυχαίνει, αλλά κυρίως όταν δυσκολεύεται, τότε οικοδομεί υψηλή αίσθηση αυταξίας (αυτοεκτίμηση).
Ο ρόλος της οικογένειας
Η οικογένεια και, ευρύτερα, ένα υγιές, υποστηρικτικό πλαίσιο ανάπτυξης του παιδιού αποτελεί τον πρώτο και σημαντικότερο χώρο, όπου διαμορφώνεται η ψυχική ανθεκτικότητα.
Παιδιά που για ποικίλες αιτίες έχουν στερηθεί πρώιμους δεσμούς αγάπης δυσκολεύονται να αναπτύξουν την απαιτούμενη πεποίθηση στην προσωπική αξία τους και στις δυνατότητές τους, ώστε να νιώσουν ασφαλή, αποδεκτά και αξιαγάπητα και να χτίσουν το ισχυρό θεμέλιο της «βασικής εμπιστοσύνης» τους στον εαυτό τους και στην ίδια τη ζωή που ανοίγεται μπροστά τους.
Όπως υποστηρίζει ο ψυχίατρος Χρήστος Ζερβής:
«Ίσως ο πιο στέρεος αντικαταθλιπτικός μηχανισμός που διαθέτει ο άνθρωπος είναι η τύχη να έχει γνωρίσει μια μητέρα (ή ένα υγιές υποκατάστατό της) ικανή να είναι παρούσα τη στιγμή που την είχε ανάγκη».
Παράγοντες που ενισχύουν την ψυχική ανθεκτικότητα μέσα στην οικογένεια
Η συναισθηματική ασφάλεια: Η αίσθηση σύνδεσης, σιγουριάς και αποδοχής αποτελεί πρωταρχική ανθρώπινη ανάγκη. Τα παιδιά που νιώθουν ότι ανήκουν σε ένα ασφαλές και υποστηρικτικό περιβάλλον αναπτύσσουν μεγαλύτερη ψυχική δύναμη, καθώς έχουν ανάγκη να αισθάνονται πως μπορούν να εκφράσουν φόβους, απορίες και συναισθήματα, χωρίς να γελοιοποιούνται ή να απορρίπτονται.
Η σταθερότητα και τα όρια: Η ύπαρξη σταθερού οικογενειακού πλαισίου με σαφώς διαμορφωμένους κανόνες και όρια, σε συνάρτηση πάντα με την ηλικία του παιδιού, δημιουργεί αίσθηση ασφάλειας και προβλεψιμότητας. Η οριοθέτηση σημαίνει αγάπη.
Η ενθάρρυνση αντί της υπερβολικής αρνητικής κριτικής: Τα παιδιά που παρακινούνται, υποστηρίζονται και ενισχύονται ηθικά, σε αντίθεση με όσα εισπράττουν συνεχώς αρνητικούς χαρακτηρισμούς, εσωτερικεύουν την ιδέα της προσωπικής επάρκειας και αποτελεσματικότητας.
Η αποδοχή του λάθους: Όταν οι γονείς - κηδεμόνες αντιμετωπίζουν το λάθος ως ευκαιρία μάθησης και όχι ως αποτυχία, βοηθούν το παιδί να αποκτήσει γνωστική και ψυχική ευελιξία.
Το θετικό πρότυπο των ενηλίκων: Τα παιδιά μαθαίνουν κυρίως μέσα από την παρατήρηση και τη μίμηση συμπεριφορών, όχι τόσο από τα λόγια και τις νουθεσίες. Ο/Η γονέας - κηδεμόνας που διαχειρίζεται με πραότητα τις δυσκολίες και με νοητική ευκαμψία και προσαρμοστικότητα τις αλλαγές διδάσκει έμπρακτα, με το παράδειγμά του/της, ψυχική ανθεκτικότητα.
Στρατηγικές ενίσχυσης της ψυχικής ανθεκτικότητας
Ανοιχτή επικοινωνία: Ακούστε τα παιδιά ενεργητικά, επικυρώστε τα συναισθήματά τους και αποφύγετε τις επικρίσεις, ώστε να νιώθουν ασφαλή να εκφραστούν.
Συναισθηματική επίγνωση και ρύθμιση. Τα παιδιά συχνά αντιδρούν με εκρήξεις θυμού, όταν νιώθουν πίεση, ματαίωση και συναισθηματική υπερχείλιση. Κατονομάστε το συναίσθημα. Βοηθήστε τα να καταλάβουν και να αποδεχτούν ως φυσιολογικό αυτό που αισθάνονται. Π.χ. «Βλέπω ότι είσαι θυμωμένος/απογοητευμένος, επειδή δεν πέτυχε η κατασκευή σου. Είναι φυσιολογικό να νιώθεις έτσι». Η αποδοχή του συναισθήματος είναι το πρώτο βήμα για τη διαχείρισή του.
Αποδοχή άνευ όρων. Χτίστε ένα «δίχτυ ασφαλείας»: Η βάση της ψυχικής ανθεκτικότητας στα παιδιά είναι η βεβαιότητα ότι υπάρχει τουλάχιστον ένας ενήλικος στον κόσμο που τα αγαπά άνευ όρων, ανεξάρτητα από τους βαθμούς, τις επιδόσεις ή τα λάθη τους.
Ανεξαρτησία και υπευθυνότητα: Επιτρέψτε τους να παίρνουν μικρές πρωτοβουλίες και αποφάσεις, συμβατές με την ηλικία τους, και να μαθαίνουν από τα λάθη τους, αντί να τα προστατεύετε υπερβολικά. Για να βοηθήσουμε τα παιδιά να γίνουν ψυχικά ανθεκτικά, πρέπει να τα εκπαιδεύσουμε να διαχειρίζονται την απογοήτευση, αντί να τα θωρακίζουμε μόνιμα από αυτή. Οι γονείς που μπαίνουν μπροστά και ισοπεδώνουν κάθε εμπόδιο πριν το συναντήσει το παιδί, του στερούν την ευκαιρία να ανακαλύψει τις δικές του δυνάμεις. Αφήστε το να προσπαθήσει, να αποτύχει και να ξαναπροσπαθήσει, προσφέροντας υποστήριξη και όχι προκατασκευασμένες λύσεις.
Επίλυση προβλημάτων. Διδάξτε τα τρόπους να αντιμετωπίζουν τα εμπόδια ως προκλήσεις που μπορούν να υπερβούν με προσπάθεια και κατάλληλες εναλλακτικές στρατηγικές. Όταν το παιδί αντιμετωπίζει ένα πρόβλημα, μην του δίνετε έτοιμη την απάντηση. Ρωτήστε το: «Τι πιστεύεις ότι θα μπορούσαμε να κάνουμε τώρα; Ας σκεφτούμε μαζί τρεις τουλάχιστον διαφορετικές ιδέες». Έτσι, το παιδί νιώθει ικανό και αποκτά αυτοπεποίθηση.
«Το εμπόδιο γίνεται ο δρόμος» (Μ. Αυρήλιος).
Ο ρόλος του σχολείου
Το σχολείο, ως γνωστόν, δεν είναι μόνο χώρος μάθησης αλλά και ψυχοσυναισθηματικής ανάπτυξης, κοινωνικοποίησης και διαμόρφωσης ταυτότητας. Χτίζει πάνω στα θεμέλια που ήδη έχει διαμορφώσει το οικογενειακό πλαίσιο, παλεύοντας αρκετές φορές να εκριζώσει δυσλειτουργικές πεποιθήσεις και συμπεριφορές του παιδιού που τείνουν να παγιωθούν.
Ενδεικτικά, το σχολείο μπορεί να ενισχύσει την ψυχική ανθεκτικότητα με:
- εκπαιδευτικό κλίμα σεβασμού, αποδοχής, ενθάρρυνσης και ενδυνάμωσης,
- ανάπτυξη υγιών διαπροσωπικών σχέσεων και συνεργατικών δραστηριοτήτων,
- συμπερίληψη, ευκαιρίες ισότιμης συμμετοχής και δημιουργικότητας,
- αναγνώριση της προσπάθειας και όχι μόνο του αποτελέσματος,
- προγράμματα συναισθηματικής αγωγής και πρόληψης του εκφοβισμού,
- συστηματική υποστήριξη από αρμόδιους επιστήμονες και κατάλληλα επιμορφωμένους εκπαιδευτικούς (ψυχολόγους, κοινωνικούς λειτουργούς, συμβούλους σχολικής ζωής κλπ.) που ευτυχώς κερδίζει έδαφος τα τελευταία χρόνια.
Ένα παιδί που νιώθει ότι ακούγεται και γίνεται αποδεκτό μέσα στη σχολική κοινότητα αποκτά μεγαλύτερη αυτοπεποίθηση και κοινωνική επάρκεια.
Παράγοντες που δυσχεραίνουν την ψυχική ανθεκτικότητα
Υπάρχουν, ωστόσο, παράγοντες που μπορούν να αποδυναμώσουν και να πλήξουν την αυτοεκτίμηση και την ψυχική αντοχή ενός παιδιού, με απρόβλεπτες επιπτώσεις.
Στην οικογένεια
- η συνεχής αρνητική, μη εποικοδομητική κριτική,
- οι συγκρίσεις με άλλα παιδιά ή αδέλφια,
- η κακοποίηση και συναισθηματική παραμέληση,
- η υπερπροστασία,
- οι υπερβολικές απαιτήσεις και η πίεση για τελειότητα,
- οι συνεχείς συγκρούσεις και η αστάθεια στο οικογενειακό περιβάλλον.
Στο σχολείο και στην κοινωνία
- ο σχολικός εκφοβισμός,
- η απόρριψη από συνομηλίκους και η περιθωριοποίηση,
- το υπερβολικό άγχος επίτευξης,
- ο στιγματισμός και η ετικετοποίηση,
- η έμφαση μόνο στις επιδόσεις και ο ανταγωνισμός,
- η διαρκής σύγκριση μέσω των κοινωνικών δικτύων,
- η έλλειψη ουσιαστικής επικοινωνίας,
- απουσία υποστηρικτικού κοινωνικού δικτύου.
Δυσκολίες, προκλήσεις και ψυχική ανθεκτικότητα
Αναντίρρητα, γενική τάση των ενηλίκων και δη στην ελληνική πραγματικότητα είναι η προσπάθεια να προστατεύουν τα παιδιά από κάθε δυσκολία. Όμως, η ανθεκτικότητα δεν καλλιεργείται σε έδαφος απουσίας προβλημάτων και νοητικών προκλήσεων αλλά μέσω της σταδιακής αντιμετώπισής τους.
Η διακεκριμένη ψυχολόγος του Πανεπιστημίου Stanford, Carol Dweck, μέσα από τη θεωρία του «growth mindset» (: θεωρία της νοοτροπίας ανάπτυξης), υπογραμμίζει ότι τα παιδιά που πιστεύουν πως οι ικανότητές τους μπορούν να εξελιχθούν μέσω της προσπάθειας, αντιμετωπίζουν τις δυσκολίες με μεγαλύτερη επιμονή και αισιοδοξία.
Το παιδί χρειάζεται να βοηθηθεί να μάθει από εμάς τους ενηλίκους, γονείς - κηδεμόνες και δασκάλους:
- ότι δεν χρειάζεται να είναι τέλειο, αφού τελειότητα δεν υπάρχει, αλλά μόνο συνεχής ανάπτυξη,
- ότι η αποτυχία δεν καθορίζει την αξία του, δεν αποτελεί την ταυτότητά του, αλλά μόνο μια προσωρινή κατάσταση και μια αφετηρία για βελτίωση,
- ότι μπορεί να ξαναπροσπαθήσει όσες φορές χρειάζεται,
- ότι η πρόοδος έχει μεγαλύτερη σημασία από τη σύγκριση,
- ότι τα εμπόδια λειτουργούν ως καταλύτες για προσωπική ανάπτυξη,
- ότι το λάθος είναι πληροφορία για το τι δεν λειτούργησε και ευκαιρία για νέα στρατηγική και εξέλιξη,
- ότι τα λάθη, εφόσον δε θέτουν σε κίνδυνο την ασφάλεια και τη ζωή μας, είναι βιωματικός - άρα κατεξοχήν αποτελεσματικός - τρόπος μάθησης και όχι απόδειξη ανεπάρκειας.
«Κανείς δεν μπορεί να σε κάνει να νιώσεις κατώτερος χωρίς τη συγκατάθεσή σου».
(Eleanor Roosevelt)
Η ψυχική ανθεκτικότητα δεν είναι έμφυτη ιδιότητα αλλά μια δυναμική διαδικασία που καλλιεργείται καθημερινά. Η οικογένεια, το σχολείο και το ευρύτερο κοινωνικό περιβάλλον μπορούν είτε να ενισχύσουν είτε να αποδυναμώσουν τα ψυχικά αποθέματα και την πίστη ενός παιδιού στον εαυτό του. Γονείς – κηδεμόνες, δάσκαλοι και γενικά οι «σημαντικοί άλλοι» στη ζωή των παιδιών, για να τα βοηθήσουν αποτελεσματικά, ίσως θα πρέπει να επαναπροσδιορίσουν προσωπικές αντιλήψεις, στάσεις και συμπεριφορές, αλλά και να υιοθετήσουν αποτελεσματικές στρατηγικές ενδυνάμωσης της δικής τους ψυχικής ανθεκτικότητας.
Τα παιδιά χρειάζονται ενηλίκους που τα ακούνε ενεργητικά, τα ενθαρρύνουν και τα αποδέχονται για τα δυνατά σημεία και για τις αδυναμίες τους, ενώ συγχρόνως τα υποστηρίζουν για πρόοδο και βελτίωση. Έχουν ανάγκη από σχέσεις εμπιστοσύνης, ουσιαστική επικοινωνία και το δικαίωμα να κάνουν λάθη, χωρίς να αισθάνονται ότι μειώνεται η αξία τους και η αγάπη των άλλων προς αυτά.
Η αληθινή δύναμη ενός παιδιού δεν βρίσκεται στην τελειότητα, αλλά στην ικανότητά του να πέφτει και να σηκώνεται ξανά, διατηρώντας ζωντανή την πίστη στον εαυτό του και στη ζωή.
«Κερδίζεις δύναμη, κουράγιο και αυτοπεποίθηση από κάθε εμπειρία, στην οποία ορθώνεις το ανάστημά σου και, πραγματικά, κοιτάς τον φόβο στα μάτια».
(Eleanor Roosevelt)
*φιλόλογος – ψυχολόγος
ΚΕ.Δ.Α.Σ.Υ. Λασιθίου
