Την ώρα που η Μέση Ανατολή φλέγεται, με ανοιχτή σύγκρουση ανάμεσα στο Ισραήλ και το Ιράν και με ενεργό ρόλο των Ηνωμένες Πολιτείες, η Ευρώπη εμφανίζεται για ακόμη μία φορά διχασμένη, αμήχανη – και σε ορισμένες περιπτώσεις, υποκριτική. Η σιωπή της Ελλάδα είναι εκκωφαντική. Η στάση της Γερμανία και του Ηνωμένο Βασίλειο προβληματική. Αντιθέτως, η Ισπανία του Pedro Sánchez επέλεξε να αρθρώσει λόγο πιο σαφή, υπενθυμίζοντας ότι η διεθνής νομιμότητα δεν είναι αλά καρτ.
Ας ξεκινήσουμε από το θεμελιώδες: ανεξαρτήτως του ποια είναι η άποψή μας για το καθεστώς της Τεχεράνης, η ένοπλη επίθεση εναντίον κυρίαρχου κράτους χωρίς σαφή εξουσιοδότηση διεθνούς οργανισμού εγείρει σοβαρά ζητήματα νομιμότητας. Το διεθνές δίκαιο δεν σχεδιάστηκε για να εφαρμόζεται μόνο στους «αντιπάλους» μας. Αν σήμερα νομιμοποιούμε επιθετικές ενέργειες επειδή διαφωνούμε πολιτικά με ένα καθεστώς, αύριο ποιος θα επικαλεστεί την ίδια λογική εναντίον άλλων;
Και μέσα σε αυτή τη γεωπολιτική αντιπαράθεση, τα θύματα είναι – για ακόμη μία φορά – οι άμαχοι. Οι πληροφορίες για ισραηλινό πλήγμα σε σχολείο θηλέων και για αυξανόμενο αριθμό νεκρών μαθητριών δεν είναι απλώς μια «παράπλευρη απώλεια». Είναι μια ηθική τομή.
Το διεθνές ανθρωπιστικό δίκαιο, οι Συμβάσεις της Γενεύης, επιβάλλουν ρητά την αρχή της διάκρισης: στρατιωτικοί στόχοι και άμαχοι δεν ταυτίζονται. Ένα σχολείο, εφόσον δεν χρησιμοποιείται για στρατιωτικούς σκοπούς, αποτελεί προστατευόμενο πολιτικό αντικείμενο. Επιβάλλουν επίσης την αρχή της αναλογικότητας: ακόμη και αν υποτεθεί ότι υπάρχει στρατιωτικός στόχος πλησίον, απαγορεύεται επίθεση όταν το αναμενόμενο πλήγμα στους αμάχους είναι δυσανάλογο προς το στρατιωτικό όφελος. Τα παιδιά τυγχάνουν αυξημένης προστασίας. Η απώλεια ζωών μαθητριών δεν είναι «λεπτομέρεια πολέμου» – είναι κεντρικό ηθικό και νομικό ζήτημα.
Ποια ήταν η στρατιωτική αναγκαιότητα; Υπήρξε προειδοποίηση; Υπήρξε διαδικασία εκκένωσης; Ή μήπως η έννοια της «παράπλευρης απώλειας» έχει μετατραπεί σε γλωσσικό απορρυπαντικό συνείδησης;
Την ίδια στιγμή, ακούμε διαρκώς ότι όλα γίνονται για να αποτραπεί μια πυρηνική απειλή. Όμως η διεθνής κοινότητα επιλέγει περίεργα πότε ανησυχεί. Γιατί δεν υπάρχει αντίστοιχη διαφάνεια και πίεση για τα μη δηλωμένα πυρηνικά οπλοστάσια στην περιοχή; Γιατί η συζήτηση περί μη διάδοσης γίνεται μονόπλευρα; Αν θέλουμε πραγματικά έναν κόσμο χωρίς πυρηνικά, τότε η αρχή πρέπει να είναι καθολική και όχι επιλεκτική.
Υπάρχει και κάτι ακόμη πιο ανησυχητικό: το μοτίβο των «διαπραγματεύσεων» που λειτουργούν ως καθησυχαστικό πέπλο πριν από την κλιμάκωση. Η Ιστορία μάς έχει διδάξει ότι συμφωνίες μπορούν να χρησιμοποιηθούν είτε ως ειλικρινή εργαλεία ειρήνης είτε ως τακτικά διαλείμματα. Η τύχη της Συμφωνίας του Μινσκ στην ουκρανική κρίση υπενθυμίζει πόσο εύθραυστη είναι η διπλωματία όταν δεν συνοδεύεται από πολιτική βούληση. Όταν η διαπραγμάτευση μετατρέπεται σε εργαλείο αιφνιδιασμού, τότε η ίδια η έννοια της διεθνούς εμπιστοσύνης καταρρέει.
Ο πρόεδρος των Ηνωμένες Πολιτείες, Donald Trump, είχε επανειλημμένα δηλώσει ότι δεν θα εμπλέξει τη χώρα του σε νέους πολέμους εκτός αμερικανικού εδάφους. Η αμερικανική κοινή γνώμη άκουσε αυτή την υπόσχεση. Όταν όμως η εξωτερική πολιτική καθορίζεται από στρατηγικές συμμαχίες, εσωτερικές πιέσεις και γεωπολιτικούς υπολογισμούς, οι προεκλογικές διαβεβαιώσεις συχνά υποχωρούν μπροστά σε αυτό που ονομάζεται «στρατηγικό συμφέρον».
Η ευθύνη όμως δεν βαραίνει μόνο τις κυβερνήσεις. Τα μέσα ενημέρωσης διαμορφώνουν συνειδήσεις. Όταν οι θάνατοι αθώων παιδιών λαμβάνουν δέκα δευτερόλεπτα τηλεοπτικού χρόνου και οι γεωστρατηγικές αναλύσεις ώρες ολόκληρες, τότε η ιεράρχηση της ανθρώπινης ζωής αποκαλύπτεται ωμά. Η εικόνα μιας νεκρής μαθήτριας δεν «πουλάει» όσο ένας χάρτης πυραυλικών συστημάτων.
Και η Ελλάδα; Μια χώρα με ιστορική μνήμη κατοχής, πολέμου, προσφυγιάς. Μια χώρα που επικαλείται διαρκώς το διεθνές δίκαιο όταν πρόκειται για τα δικά της κυριαρχικά δικαιώματα. Μπορεί να σιωπά όταν παραβιάζεται η αρχή της μη χρήσης βίας; Η συνέπεια είναι προϋπόθεση αξιοπιστίας. Δεν μπορούμε να επικαλούμαστε το διεθνές δίκαιο στο Αιγαίο και στη Κύπρο και να το αποσιωπούμε στη Μέση Ανατολή.
Η κριτική σε μια κυβέρνηση δεν ισοδυναμεί με αποδοχή ενός άλλου καθεστώτος. Μπορεί κάποιος να διαφωνεί ριζικά με την εσωτερική πολιτική του Ιράν και ταυτόχρονα να θεωρεί απαράδεκτη μια παράνομη στρατιωτική επίθεση. Αυτή είναι η ουσία της αρχής της κυριαρχικής ισότητας των κρατών.
Η ανθρωπότητα βρίσκεται ξανά μπροστά σε έναν επικίνδυνο κατήφορο: κανονικοποίηση της προληπτικής βίας, σχετικοποίηση του διεθνούς δικαίου, απονεύρωση της ηθικής αγανάκτησης. Όταν τα παιδιά πεθαίνουν και εμείς συζητούμε για «γεωπολιτικά παίγνια», κάτι βαθύ έχει διαβρωθεί.
Η ντροπή δεν είναι ρητορικό σχήμα. Είναι πολιτική και ηθική κατηγορία. Ντροπή όταν η Ευρώπη υψώνει τη σημαία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων επιλεκτικά. Ντροπή όταν η προστασία των αμάχων γίνεται υποσημείωση. Ντροπή όταν οι διαπραγματεύσεις μετατρέπονται σε τακτική παραπλάνησης. Ντροπή όταν η απώλεια μαθητριών αντιμετωπίζεται ως στατιστικό δεδομένο.
Αν θέλουμε να μιλάμε σοβαρά για διεθνή τάξη βασισμένη σε κανόνες, τότε οι κανόνες πρέπει να ισχύουν για όλους. Διαφορετικά, δεν πρόκειται για τάξη – αλλά για ισορροπία ισχύος με ηθικό προσωπείο.
Και σε αυτή την ισορροπία, τα πρώτα που συνθλίβονται είναι πάντα τα πιο αδύναμα: τα παιδιά σε ένα σχολείο που δεν θα έπρεπε ποτέ να γίνει στόχος.
*Νίκου Μαρκάτου, Ομοτ.Καθηγητή ΕΜΠ, π.Πρύτανη, Γ.Γ.Ευρωπαικής Ένωσης Ομότιμων Καθηγητών
Όλες οι σημαντικές και έκτακτες ειδήσεις σήμερα
Voucher 750€: Βγήκε το Μητρώο Ωφελουμένων - Μάθετε αν είστε μέσα και ξεκινήστε
Αλλαγή νόμου: ΝΕΑ εξ αποστάσεως Πιστοποίηση Η/Υ για Προσλήψεις Εκπαιδευτικών
