Γιατί κάποιοι άνθρωποι, όσο μεγαλώνουν, αρχίζουν να χαρίζουν αντικείμενα που έχουν κρατήσει για δεκαετίες; Γιατί αποχωρίζονται παλιά κοσμήματα, βιβλία, φωτογραφίες ή σερβίτσια που για τους νεότερους μοιάζουν απλά, αλλά για τους ίδιους έχουν τεράστια συναισθηματική αξία;
Η ψυχολογία δίνει μια διαφορετική οπτική: τα αντικείμενα δεν είναι απλώς υλικά αγαθά, αλλά φορείς αναμνήσεων, σχέσεων και ταυτότητας.
Έρευνα κοινωνιολόγου του Πανεπιστημίου του Κάνσας περιγράφει τα αντικείμενα που συνοδεύουν έναν άνθρωπο σε όλη του τη ζωή ως «υλική συνοδεία» (material convoy). Στην ουσία, πρόκειται για ένα προσωπικό αρχείο. Κάθε αντικείμενο συνδέεται με μια εποχή, μια σχέση, έναν ρόλο ή μια σημαντική στιγμή. Ένα βινύλιο μπορεί να θυμίζει μια ολόκληρη νεότητα. Ένα σερβίτσιο οικογενειακά τραπέζια. Ένα κόσμημα έναν γάμο ή έναν άνθρωπο που δεν υπάρχει πια. Έτσι, η αξία τους είναι κυρίως συναισθηματική και όχι οικονομική.
Από το «το χρειάζομαι;» στο «σε ποιον ανήκει η ιστορία του;»
Με τα χρόνια, αλλάζει και ο τρόπος σκέψης. Το ερώτημα δεν είναι μόνο «το χρειάζομαι;», αλλά και «ποιος θα το εκτιμήσει;». Σύμφωνα με τη θεωρία της κοινωνικοσυναισθηματικής επιλεκτικότητας (Stanford), όταν οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται τον χρόνο τους ως πιο περιορισμένο, δίνουν μεγαλύτερη σημασία στις σχέσεις και στα συναισθηματικά σημαντικά πράγματα. Δεν σημαίνει απαραίτητα ότι σκέφτονται τον θάνατο, αλλά ότι αλλάζει η ιεράρχηση των προτεραιοτήτων τους. Το να χαρίσει κάποιος ένα αντικείμενο δεν είναι απλώς πρακτική αποσυμφόρηση. Μπορεί να είναι τρόπος να μεταβιβάσει μια ιστορία. Το αντικείμενο συνεχίζει να «ζει» μέσα από κάποιον άλλον που το καταλαβαίνει ή το εκτιμά. Έτσι, η απώλεια δεν βιώνεται ως κενό, αλλά ως συνέχεια.
Η σημασία του σε ποιον δίνεται
Η επιλογή του παραλήπτη δεν είναι τυχαία. Συχνά πρόκειται για άτομα με συναισθηματικό δεσμό: παιδιά, εγγόνια ή ανθρώπους που κατανοούν την ιστορία του αντικειμένου. Η διαδικασία μοιάζει περισσότερο με μοίρασμα μνήμης παρά με απλό ξεκαθάρισμα. Σχετίζεται και με τη θεωρία της «γενεσιουργίας» του Erik Erikson: την ανάγκη του ανθρώπου να αφήσει κάτι πίσω του που θα συνεχίσει να έχει αξία. Έρευνες, επίσης δείχνουν ότι οι άνθρωποι δεν ενδιαφέρονται μόνο για την περιουσία τους, αλλά και για την κληρονομιά αξιών και εμπειριών. Ακόμη και ένα απλό αντικείμενο μπορεί να γίνει φορέας ιστορίας: μια φωτογραφία, ένα βιβλίο, ένα κόσμημα ή ένα γράμμα. Η αξία του βρίσκεται στο νόημα, όχι στο κόστος.
Πότε χρειάζεται προσοχή
Το χάρισμα αντικειμένων είναι συνήθως φυσιολογικό και υγιές. Ωστόσο, αν συμβαίνει ξαφνικά και μαζικά, μαζί με αλλαγές στη συμπεριφορά ή απομόνωση, μπορεί να χρειάζεται προσοχή και συζήτηση με ειδικό. Στις περισσότερες περιπτώσεις όμως, πρόκειται για μια ήρεμη διαδικασία αποδοχής και αναδιοργάνωσης της ζωής. Στο τέλος, το να χαρίζει κάποιος μεγαλύτερος σε ηλικία τα πράγματά του δεν σημαίνει απώλεια, αλλά επιλογή: ποια κομμάτια της ζωής του θα συνεχίσουν να υπάρχουν μέσα στους ανθρώπους που αγαπά.
