Η έννοια της διασφάλισης ποιότητας στην εκπαίδευση έχει αποκτήσει τα τελευταία χρόνια κεντρική θέση στον δημόσιο λόγο ενώ εντάσσεται σε ένα ευρύτερο διεθνές πλαίσιο, όπου ένα δίκτυο οργανισμών, μηχανισμών και πολιτικών παρεμβάσεων παρακολουθεί, αξιολογεί και κατευθύνει τα εκπαιδευτικά συστήματα.
Σε διεθνές επίπεδο, η συζήτηση για την ποιότητα έχει επηρεαστεί σημαντικά από οργανισμούς όπως ο Οργανισμός για την Οικονομική Συνεργασία και Ανάπτυξη (ΟΟΣΑ) και από εργαλεία συγκριτικής αξιολόγησης όπως το PISA (Programme for International Student Assessment).
Με αυτή την προσέγγιση, ο όρος της ποιότητας συνδέεται άμεσα με διαδικασίες αξιολόγησης, με δείκτες απόδοσης και με συστήματα πιστοποίησης μεταφέροντας στο πεδίο της εκπαίδευσης πρότυπα και πρακτικές που προέρχονται από τον χώρο της παραγωγής και της διοίκησης.
Ας δούμε όμως τι υποστηρίζουν θεωρητικοί της διασφάλισης ποιότητας στον χώρο των επιχειρήσεων, όπως ο W.E. Deming. Η αναφορά στην σκέψη του έχει ιδιαίτερο νόημα γιατί αμφισβητεί την αυτονόητη σύνδεση ανάμεσα στην ποιότητα και την ατομική μέτρηση και αξιολόγηση στρέφοντας την προσοχή στο ίδιο το σύστημα και τις συνθήκες μέσα στις οποίες παράγονται τα αποτελέσματα
Ο W. Edwards Deming ήταν ένας επιδραστικός στοχαστής στον χώρο της διοίκησης επιχειρήσεων (management) και στην διασφάλιση ποιότητας (TQM). Η φήμη του εκτοξεύτηκε όταν συνέβαλε στην ανασυγκρότηση της ιαπωνικής βιομηχανίας μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο
Η σκέψη του Deming, παρότι διαμορφώθηκε στον χώρο της βιομηχανίας, ασκεί μια ριζική κριτική σε σύγχρονες μορφές διοίκησης που βασίζονται στη μέτρηση, την ατομική αξιολόγηση και τον ανταγωνισμό. Αντί για αυτά, προτάσσει τη σημασία της συνεργασίας και της εξάλειψης του φόβου, υπονομεύοντας έτσι βασικές παραδοχές των νεοφιλελεύθερων πολιτικών. Ας δούμε κομβικά σημεία της προσέγγισης του:
Συστημικά προβλήματα vs Ατομικά λάθη
Μία από τις πιο εμβληματικές ιδέες του Deming είναι ότι η πλειονότητα των προβλημάτων σε έναν οργανισμό δεν οφείλεται στους ανθρώπους αλλά στον σχεδιασμό του συστήματος. Περίπου το 85%--94% των προβλημάτων οφείλονται στο ίδιο το σύστημα (διοίκηση, διαδικασίες, οργάνωση). Μόνο ένα μικρό ποσοστό, μπορεί να αποδοθεί σε μεμονωμένα λάθη των εργαζομένων.
Κριτική στον ανταγωνισμό
Χωρίς να χρησιμοποιεί τον όρο «ανταγωνισμός» όπως σήμερα, ο Deming ήταν επικριτικός απέναντι σε στόχους τύπου "να είσαι ο καλύτερος " γιατί η συγκεκριμένη κουλτούρα που καλλιεργείται αγνοεί τις ανισότητες του συστήματος και καταστρέφει την συνεργασία
Ο φόβος ως εργαλείο εξουσίας
Ο φόβος πειθαρχεί, παράγει συμμόρφωση και καταστρέφει την κριτική σκέψη. Σε πολλά σύγχρονα συστήματα ο φόβος της αξιολόγησης, της κατάταξης, της απόλυσης είναι βασικός μηχανισμός «διοίκησης»
Ο Deming λέει ότι ένα σύστημα που βασίζεται στον φόβο δεν μπορεί να παράγει ποιότητα, θεωρεί ότι οι αριθμοί απλοποιούν υπερβολικά την πραγματικότητα και οδηγούν σε στρεβλή συμπεριφορά (π.χ. "δουλεύω για τον δείκτη, όχι για την ουσία")
Οι ιδέες του Deming και η εκπαίδευση
Με βάση τη σκέψη του W. Edwards Deming, η σύνδεση της ποιότητας με την ατομική αξιολόγηση και την κατάταξη εργαζομένων ή οργανισμών δεν είναι καθόλου αυτονόητη αφού η μεγάλη πλειονότητα των προβλημάτων ενός οργανισμού συνδέεται με τον τρόπο με τον οποίο είναι σχεδιασμένο και λειτουργεί το ίδιο το σύστημα: με τη διοίκηση, τις διαδικασίες, την οργάνωση και τις συνθήκες εργασίας.
Η μεταφορά αυτής της σκέψης στην εκπαίδευση έχει ιδιαίτερη σημασία: οι επιδόσεις των μαθητών και μαθητριών, η λειτουργία μιας σχολικής μονάδας ή το εκπαιδευτικό έργο ενός εκπαιδευτικού δεν παράγονται σε ένα κοινωνικό και οργανωτικό κενό. Επηρεάζονται από το αναλυτικό πρόγραμμα, το μέγεθος των τμημάτων, τις υποδομές, τη στελέχωση, την κοινωνική σύνθεση του μαθητικού πληθυσμού, τις διοικητικές διαδικασίες, το εξεταστικό σύστημα και ένα πλήθος άλλων παραγόντων.
Από αυτή την οπτική, η επιβολή ποσοτικών στόχων και η ατομική μέτρηση της απόδοσης μετατοπίζουν την προσοχή από τις συνθήκες μέσα στις οποίες παράγεται το εκπαιδευτικό αποτέλεσμα προς το πρόσωπο που καλείται να λογοδοτήσει γι' αυτό
Τι ακριβώς εννοούμε όταν μιλάμε για «ποιότητα» στην εκπαίδευση;
Η ποιότητα δεν είναι μια αυτονόητη και ουδέτερη έννοια. Στην εκπαίδευση συνδέεται με διαφορετικές αντιλήψεις για το τι είναι γνώση, τι σημαίνει μάθηση, ποιοι είναι οι σκοποί του σχολείου και ποιον ρόλο οφείλει να επιτελεί η εκπαίδευση στην κοινωνία. Ένα σχολείο μπορεί να θεωρείται «ποιοτικό» επειδή επιτυγχάνει υψηλές επιδόσεις σε τυποποιημένες δοκιμασίες· μπορεί όμως να θεωρείται ποιοτικό επειδή καλλιεργεί την κριτική σκέψη, την αυτονομία, τη συνεργασία, τη δημοκρατική συνείδηση, τη δημιουργικότητα και την ικανότητα των μαθητών να κατανοούν και να παρεμβαίνουν στον κόσμο στον οποίο ζουν.
Ποια εκπαιδευτικά αποτελέσματα θεωρούμε σημαντικά και με ποια κριτήρια τα αποτιμούμε; Το ερώτημα «τι σημαίνει ποιοτικό μάθημα» αφορά την ίδια την παιδαγωγική και κοινωνική αποστολή του σχολείου και δεν μπορεί να απαντηθεί με δείκτες απόδοσης.
