Η ανάγκη για στέγαση ήταν τεράστια. Χιλιάδες άνθρωποι που είχαν εγκαταλείψει τις πατρίδες τους αναζητούσαν καταφύγιο σε κάθε διαθέσιμο χώρο της Αθήνας, από σιδηροδρομικούς σταθμούς μέχρι θέατρα και άλλες πρόχειρες εγκαταστάσεις.
Στην τελετή παρέστησαν, μεταξύ άλλων, ο πρωθυπουργός Στυλιανός Γονατάς, οι υπουργοί Δοξιάδης και Σιδέρης, καθώς και ο Αμερικανός Χένρι Μόργκενταου, πρώην πρεσβευτής των ΗΠΑ στην Κωνσταντινούπολη.
Το δράμα του ξεριζωμού ήταν ακόμη πολύ νωπό. Οι πρόσφυγες ζητούσαν από τον Πλαστήρα να τους διαβεβαιώσει ότι θα επέστρεφαν σύντομα στις πατρογονικές τους εστίες, όπου είχαν μείνει ακόμη και οι νεκροί τους. Εκείνος τους απάντησε πως σύντομα θα έρχονταν καλύτερες ημέρες.
Λίγους μήνες αργότερα, στις 9 Δεκεμβρίου 1923, ο οικισμός εγκαινιάστηκε, έχοντας ήδη περίπου 400 δωμάτια, και πήρε επίσημα το όνομα «Ιωνία». Στην τελετή παρευρέθηκαν ο υπουργός Στρατιωτικών Κωνσταντίνος Μανέτας και ο δήμαρχος Αθηναίων Σπύρος Πάτσης, καθώς η περιοχή ανήκε διοικητικά στον Δήμο Αθηναίων μέχρι το 1934.
Από τη «Νέα Πισιδία» στη Νέα Ιωνία
Ακόμη και η ονομασία του νέου οικισμού αποτέλεσε αντικείμενο συζήτησης. Μετά τον αγιασμό προτάθηκε το όνομα «Νέα Σπάρτη», ενώ ο Πλαστήρας είχε προτείνει τη «Νέα Πισιδία». Μάλιστα, το τελευταίο όνομα αναγράφτηκε στον θεμέλιο λίθο.
Στην καθημερινή ζωή, ωστόσο, επικράτησε τελικά η ονομασία «Νέα Ιωνία», η οποία θεωρήθηκε περισσότερο αντιπροσωπευτική, καθώς οι κάτοικοι δεν προέρχονταν αποκλειστικά από την Πισιδία.
Στον οικισμό είχαν εγκατασταθεί πρόσφυγες από πολλές περιοχές της Μικράς Ασίας, ανάμεσά τους η Ινέπολη, η Σινώπη, η Τραπεζούντα, η Προύσα, η Φιλαδέλφεια, η Χαλκηδόνα και τα δυτικά παράλια.
Παρά την επίσημη ονομασία, όμως, για τους υπόλοιπους Αθηναίους η περιοχή εξακολουθούσε για πολλά χρόνια να είναι γνωστή ως «Ποδαράδες».
Τέσσερις εκδοχές για την προέλευση του ονόματος
Για την προέλευση του συγκεκριμένου τοπωνυμίου έχουν διατυπωθεί τέσσερις βασικές θεωρίες. Ωστόσο, οι ιστορικοί δεν θεωρούν όλες τις εκδοχές εξίσου τεκμηριωμένες.
Η εκδοχή της καθημερινής πεζοπορίας
Μια από τις πιο απλές εξηγήσεις συνδέει την ονομασία με την καθημερινότητα των πρώτων κατοίκων.
Τα πρώτα χρόνια, η συγκοινωνία έφτανε μέχρι το τέρμα Πατησίων, περίπου στην περιοχή όπου βρίσκεται σήμερα ο σταθμός των Άνω Πατησίων. Από εκεί, όσοι έμεναν στον νέο προσφυγικό οικισμό έπρεπε να συνεχίσουν την υπόλοιπη διαδρομή με τα πόδια.
Το ίδιο γινόταν και κάθε πρωί, όταν έπρεπε να περπατήσουν ξανά μέχρι το σημείο από όπου θα έπαιρναν το λεωφορείο για να μεταβούν στην εργασία τους. Έτσι, σύμφωνα με αυτή τη θεωρία, η συνεχής μετακίνηση «με τα πόδια» έδωσε στην περιοχή το παρατσούκλι «Ποδαράδες».
Η σύνδεση με τον Ποδονίφτη
Μια δεύτερη θεωρία σχετίζει την ονομασία με το νερό και συγκεκριμένα με τον χείμαρρο του Ποδονίφτη.
Σύμφωνα με αυτή την εκδοχή, στην αρχαιότητα οι κάτοικοι της περιοχής έπλεναν τα πόδια τους στα νερά του ρέματος, από όπου προήλθε και η ονομασία «Ποδονίφτης».
Το ρέμα εξακολουθεί να είναι ορατό σε τμήματα της Νέας Χαλκηδόνας και της Νέας Φιλαδέλφειας, ενώ το κομμάτι που διέσχιζε τη Νέα Ιωνία έχει πλέον καλυφθεί.
Η θεωρία αυτή συνδέει έτσι και τα δύο γειτονικά τοπωνύμια, «Ποδονίφτης» και «Ποδαράδες».
Οι «Ποδάρες» του Αδριάνειου υδραγωγείου
Η τρίτη εκδοχή πηγαίνει ακόμη πιο πίσω στον χρόνο και συνδέει την ονομασία με τη ρωμαϊκή περίοδο.
Στην περιοχή όπου συναντώνται ο Περισσός, η Καλογρέζα και η Φιλοθέη υπάρχουν κατάλοιπα του Αδριάνειου υδραγωγείου. Σύμφωνα με αυτή τη θεωρία, οι κολόνες του υδραγωγείου ήταν γνωστές στον κόσμο ως «Ποδάρες» και από εκεί προέκυψε το όνομα ολόκληρης της περιοχής.
Ωστόσο, η συγκεκριμένη εξήγηση θεωρείται περισσότερο λαϊκή παρά ιστορικά τεκμηριωμένη και δεν διαθέτει το ίδιο βάρος με την επικρατέστερη εκδοχή.
Η εκδοχή της οικογένειας των Ποδαράδων
Η τέταρτη θεωρία θεωρείται από τους μελετητές η πιο ασφαλής και ιστορικά τεκμηριωμένη.
Σύμφωνα με αυτήν, η περιοχή πήρε το όνομά της από μια ισχυρή βυζαντινή οικογένεια, τους Ποδαράδες ή Πλατύποδες, η οποία είχε στην κατοχή της σημαντικές εκτάσεις γης στην περιοχή.
Με το πέρασμα του χρόνου, η φράση «η περιοχή των Ποδαράδων» φέρεται να μετατράπηκε στην καθημερινή έκφραση «πάω στους Ποδαράδες».
Στοιχεία που ενισχύουν αυτή την εκδοχή υπάρχουν ακόμη και στην τοπική ιστορία. Ο μουσικοσυνθέτης Γιώργος Μπιλικάς, που μεγάλωσε στον Περισσό, έχει αναφέρει ότι ο δρόμος όπου βρισκόταν το πατρικό του σπίτι είχε παλαιότερα την ονομασία «οδός Πλατυπόδων», πριν μετονομαστεί.
Η ίδια θεωρία παρουσιάζεται αναλυτικά και στο βιβλίο «Η Νέα Ιωνία του χθες και του σήμερα», που κυκλοφόρησε το 1980 και αφιερώνει αρκετές σελίδες στην ιστορία της ονομασίας.
Σύμφωνα με την έρευνα που περιλαμβάνεται στο βιβλίο, οι Ποδαράδες εμφανίζονται σε ιστορικές πηγές ως ιδιοκτήτες ενός πολύ μεγάλου ελαιώνα στην περιοχή ήδη πριν από την Άλωση της Κωνσταντινούπολης.
Η οικογένεια ανήκε στην αριστοκρατία της εποχής και διατηρούσε σημαντική παρουσία για αιώνες. Μάλιστα, στα τέλη του 16ου αιώνα αναφέρεται ο Αγγελής Ποδαράς, ο οποίος εξελίχθηκε σε σημαντικό έμπορο στη Βενετία.
Από πού προέρχεται το επώνυμο «Ποδαράς»;
Το ίδιο το επώνυμο εντάσσεται σε μια συνηθισμένη πρακτική της βυζαντινής εποχής. Πολλά οικογενειακά ονόματα δημιουργούνταν με βάση κάποιο χαρακτηριστικό της εμφάνισης ή του σώματος.
Με αυτόν τον τρόπο προέκυψαν επώνυμα όπως Μαυρομάτης, Χρυσομάλλης, Πλατύποδας και Ποδαράς.
Έτσι, σύμφωνα με την επικρατέστερη ιστορική εξήγηση, τα «πόδια» που κρύβονται πίσω από την ονομασία της περιοχής δεν σχετίζονται ούτε με την πεζοπορία των προσφύγων ούτε με τις κολόνες του υδραγωγείου, αλλά με το όνομα μιας παλιάς οικογένειας που είχε βαθιές ρίζες στην περιοχή.
Οι «Ποδαράδες» των προσφύγων
Η περιοχή που γνώρισαν οι πρόσφυγες το 1923, πάντως, απείχε πολύ από την εικόνα ενός παλιού αριστοκρατικού ελαιώνα.
Ο νέος οικισμός ήταν ένα τεράστιο σύνολο από πρόχειρες παράγκες, όπου έφτασαν να ζουν περίπου 12.000 άνθρωποι. Οι συνθήκες ήταν ιδιαίτερα δύσκολες: δρόμοι ουσιαστικά δεν υπήρχαν, το πόσιμο νερό ήταν περιορισμένο, ηλεκτρικό ρεύμα δεν υπήρχε και η λάσπη και οι επιδημίες αποτελούσαν μέρος της καθημερινότητας.
Το ανθρώπινο κόστος του ξεριζωμού ήταν επίσης τεράστιο. Περίπου τέσσερα στα δέκα παιδιά είχαν χάσει τον πατέρα τους, καθώς πολλοί άνδρες είχαν σκοτωθεί στον πόλεμο ή είχαν χαθεί στα τάγματα εργασίας.
Για αρκετό καιρό, οι κάτοικοι ζούσαν με την ελπίδα ότι κάποια στιγμή θα επέστρεφαν στις πατρίδες τους. Όταν έγινε πλέον σαφές ότι η επιστροφή δεν ήταν εφικτή, άρχισαν να χτίζουν τη ζωή τους από την αρχή.
Η μεταμόρφωση της Νέας Ιωνίας
Οι πρόσφυγες στράφηκαν στην εργασία και μέσα σε λίγα χρόνια κατάφεραν να μετατρέψουν τον οικισμό σε σημαντικό παραγωγικό κέντρο.
Η κλωστοϋφαντουργία και η ταπητουργία γνώρισαν μεγάλη ανάπτυξη και συνέβαλαν καθοριστικά στη διαμόρφωση της οικονομικής και κοινωνικής ταυτότητας της Νέας Ιωνίας.
Το 1934 η περιοχή απέκτησε πλέον δικό της δήμο και άρχισε μια νέα περίοδος στην ιστορία της.
Η πρώτη δωδεκαετία από την εγκατάσταση των προσφύγων μέχρι τη δημιουργία του αυτόνομου δήμου έχει αποτελέσει αντικείμενο σημαντικής ιστορικής έρευνας. Ανάμεσα στα έργα που έχουν ασχοληθεί εκτενώς με αυτή την περίοδο είναι ο τόμος του Λουκά Χριστοδούλου «Από τους Ποδαράδες 1922 στη Νέα Ιωνία 1934», έκτασης 720 σελίδων, ο οποίος βασίζεται σε μακροχρόνια έρευνα στον αθηναϊκό και προσφυγικό Τύπο της εποχής.
Παράλληλα, ο ιστορικός της Νέας Φιλαδέλφειας Κώστας Παντελόγλου έχει επισημάνει ότι αρκετές από τις αναφορές στους «Ποδαράδες» αφορούν στην πραγματικότητα την περιοχή κοντά στα όρια με τον Ποδονίφτη.
Εκεί όπου συναντώνται οι δύο προσφυγικές γειτονιές, οι δύο παλιές ονομασίες με κοινή αναφορά στα «πόδια» θυμίζουν σήμερα μια διαφορετική Αθήνα, όπου οι τοπωνυμίες διατηρούσαν ζωντανές ιστορίες αιώνων.
