Η Ενδιάμεση Έκθεση του Εθνικού Διαλόγου για την Παιδεία φιλοδοξεί να χαράξει τον δρόμο για την επόμενη ημέρα του σχολείου. Μιλά για αλλαγές στη λειτουργία του Λυκείου, για μεγαλύτερη αυτονομία της σχολικής μονάδας, για ενίσχυση της συνεργασίας και για έναν διαφορετικό τρόπο οργάνωσης της εκπαιδευτικής διαδικασίας.
Υπάρχει, όμως, ένα κρίσιμο πρόσωπο που μοιάζει να απουσιάζει από το επίκεντρο της συζήτησης: ο εκπαιδευτικός και η πραγματικότητα που βιώνει καθημερινά μέσα στο σχολείο.
Η έκθεση αναφέρεται σε παθογένειες του εκπαιδευτικού συστήματος. Εντοπίζει τον συγκεντρωτισμό, τη γραφειοκρατία, την πολυνομία και την έλλειψη ευελιξίας. Πρόκειται για διαπιστώσεις σημαντικές, οι οποίες αντανακλούν προβλήματα που οι εκπαιδευτικοί γνωρίζουν από πρώτο χέρι.
Το ερώτημα, όμως, είναι άλλο:
Τι γίνεται με τον εκπαιδευτικό που καλείται καθημερινά να λειτουργήσει μέσα σε αυτό το προβληματικό περιβάλλον;
Εδώ η έκθεση αφήνει ένα σημαντικό κενό.
Ο εκπαιδευτικός δεν είναι απλώς ένας «παράγοντας» του συστήματος
Στα κείμενα εκπαιδευτικής πολιτικής είναι εύκολο να μιλά κανείς για «ανθρώπινο δυναμικό», «επαγγελματική ανάπτυξη», «συνεργασία» και «καινοτομία». Πίσω όμως από αυτές τις έννοιες υπάρχει ένας άνθρωπος που βρίσκεται καθημερινά στην τάξη.
Ένας εκπαιδευτικός που διδάσκει, προετοιμάζει μαθήματα, διορθώνει, αξιολογεί, συμπληρώνει έγγραφα, συμμετέχει σε συνεδριάσεις, αναλαμβάνει διοικητικές υποχρεώσεις, διαχειρίζεται προβλήματα συμπεριφοράς, επικοινωνεί με γονείς, καλείται να ανταποκριθεί σε συνεχείς αλλαγές και ταυτόχρονα να παρακολουθεί τις νέες παιδαγωγικές και επιστημονικές εξελίξεις.
Η πραγματικότητα αυτή δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως μια δευτερεύουσα παράμετρος.
Ο εκπαιδευτικός είναι το πρόσωπο πάνω στο οποίο τελικά θα στηριχθεί κάθε μεταρρύθμιση.
Και όμως, η ενδιάμεση έκθεση δεν φαίνεται να ξεκινά από το αυτονόητο ερώτημα: σε ποιες συνθήκες εργάζεται σήμερα ο εκπαιδευτικός και τι πρέπει να αλλάξει ώστε να μπορεί να επιτελέσει καλύτερα το έργο του;
Αναγνωρίζονται οι παθογένειες, αλλά όχι η καθημερινή τους επίπτωση
Η έκθεση κάνει λόγο για γραφειοκρατία, συγκεντρωτισμό και πολυνομία. Όμως η γραφειοκρατία δεν είναι μια αφηρημένη έννοια.
Έχει συγκεκριμένο κόστος.
Είναι ο χρόνος που αφαιρείται από την προετοιμασία του μαθήματος. Είναι η ενέργεια που καταναλώνεται σε διαδικασίες οι οποίες συχνά δεν έχουν άμεση σχέση με τη διδασκαλία. Είναι η αίσθηση ότι ο εκπαιδευτικός πρέπει διαρκώς να αποδεικνύει ότι κάνει αυτό για το οποίο προσλήφθηκε: να διδάσκει.
Το ίδιο ισχύει και για τον συγκεντρωτισμό. Δεν πρόκειται απλώς για ένα διοικητικό χαρακτηριστικό του συστήματος. Σημαίνει ότι ο εκπαιδευτικός και η σχολική μονάδα έχουν περιορισμένο περιθώριο να προσαρμόσουν την εκπαιδευτική διαδικασία στις πραγματικές ανάγκες των μαθητών τους.
Επομένως, όταν η έκθεση αναγνωρίζει αυτές τις παθογένειες, θα περίμενε κανείς το επόμενο βήμα:
συγκεκριμένα μέτρα για να αλλάξει η καθημερινότητα του εκπαιδευτικού.
Αυτό το βήμα δεν είναι εξίσου εμφανές.
Περισσότερη αυτονομία χωρίς τις αναγκαίες προϋποθέσεις;
Η έκθεση δίνει έμφαση στην ενίσχυση της αυτονομίας της σχολικής μονάδας και στον μεγαλύτερο ρόλο των εκπαιδευτικών.
Η κατεύθυνση αυτή, όμως, δημιουργεί ένα εύλογο ερώτημα.
Πώς μπορεί να υπάρξει πραγματική αυτονομία όταν ο εκπαιδευτικός εξακολουθεί να εργάζεται μέσα σε ένα περιβάλλον με αυξημένες διοικητικές απαιτήσεις, περιορισμένο χρόνο και πολλές παράλληλες υποχρεώσεις;
Η αυτονομία δεν μπορεί να σημαίνει απλώς περισσότερες ευθύνες.
Αν δεν συνοδεύεται από χρόνο, πόρους, υποστήριξη, επιμόρφωση και ουσιαστική μείωση της γραφειοκρατίας, υπάρχει ο κίνδυνος να μετατραπεί σε μεταφορά ευθυνών από το κεντρικό σύστημα προς τη σχολική μονάδα.
Ο εκπαιδευτικός δεν χρειάζεται απλώς να του ζητηθεί να κάνει περισσότερα. Χρειάζεται να δημιουργηθούν οι προϋποθέσεις για να μπορεί να κάνει καλύτερα τη δουλειά του.
Πού είναι τα μέτρα για τον εκπαιδευτικό;
Εδώ βρίσκεται ίσως το μεγαλύτερο έλλειμμα.
Αν η διάγνωση είναι ότι το σύστημα πάσχει από γραφειοκρατία, ποια συγκεκριμένα μέτρα θα μειώσουν το διοικητικό φορτίο του εκπαιδευτικού;
Αν διαπιστώνεται ανάγκη για μεγαλύτερη επαγγελματική ανάπτυξη, ποιο συγκεκριμένο και συνεκτικό σύστημα επιμόρφωσης θα την εξασφαλίσει;
Αν ζητείται μεγαλύτερη συνεργασία μεταξύ των εκπαιδευτικών, πότε και μέσα σε ποιο εργασιακό πλαίσιο θα πραγματοποιείται;
Αν ο εκπαιδευτικός καλείται να καινοτομήσει, ποιος χρόνος και ποιοι πόροι θα του δοθούν;
Αν ζητείται μεγαλύτερη ευθύνη από τη σχολική μονάδα, ποια υποστήριξη θα έχει;
Και κυρίως:
τι θα αλλάξει από την επόμενη κιόλας ημέρα στην εργασιακή καθημερινότητα του εκπαιδευτικού;
Αυτά δεν είναι δευτερεύοντα ζητήματα. Είναι η προϋπόθεση για να εφαρμοστεί οποιαδήποτε μεταρρύθμιση.
Δεν μπορεί να αλλάξει το σχολείο χωρίς να αλλάξει η θέση του εκπαιδευτικού
Κάθε εκπαιδευτική μεταρρύθμιση τελικά περνά από την τάξη.
Εκεί συναντάται το πρόγραμμα σπουδών με τον μαθητή. Εκεί δοκιμάζεται η αξιολόγηση. Εκεί αποδεικνύεται αν μια αλλαγή είναι εφαρμόσιμη ή παραμένει μια καλή ιδέα πάνω στο χαρτί.
Γι' αυτό και ο εκπαιδευτικός δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται μόνο ως ο άνθρωπος που θα υλοποιήσει τη μεταρρύθμιση.
Πρέπει να αντιμετωπίζεται ως συνδιαμορφωτής της.
Και αυτό προϋποθέτει να ακουστεί η δική του εμπειρία: τι λειτουργεί, τι δεν λειτουργεί, ποια εμπόδια συναντά καθημερινά, ποιες διαδικασίες θεωρεί περιττές, ποια στήριξη χρειάζεται και ποιες αλλαγές μπορούν πραγματικά να βελτιώσουν τη διδασκαλία.
Μια μεταρρύθμιση χρειάζεται πρώτα να ακούσει αυτούς που θα την εφαρμόσουν
Η Ενδιάμεση Έκθεση ανοίγει μια σημαντική συζήτηση για το μέλλον του σχολείου. Όμως η συζήτηση αυτή δεν μπορεί να ολοκληρωθεί χωρίς τον εκπαιδευτικό.
Δεν αρκεί να διαπιστώνουμε ότι υπάρχει γραφειοκρατία. Πρέπει να την περιορίσουμε.
Δεν αρκεί να μιλάμε για αυτονομία. Πρέπει να δώσουμε στους εκπαιδευτικούς τον χρόνο και τα μέσα για να την ασκήσουν.
Δεν αρκεί να ζητάμε επαγγελματική ανάπτυξη. Πρέπει να δημιουργήσουμε πραγματικές ευκαιρίες επιμόρφωσης.
Δεν αρκεί να ζητάμε συνεργασία. Πρέπει να εξασφαλίσουμε τον απαραίτητο χρόνο μέσα στο εργασιακό πρόγραμμα.
Και δεν αρκεί να ζητάμε από τον εκπαιδευτικό να γίνει φορέας της αλλαγής. Πρέπει πρώτα να βελτιώσουμε τις συνθήκες μέσα στις οποίες καλείται να εργαστεί.
Η εκπαιδευτική μεταρρύθμιση δεν θα κριθεί μόνο από το πόσο σύγχρονο είναι το θεσμικό της πλαίσιο. Θα κριθεί από το αν ο εκπαιδευτικός που θα κληθεί να την εφαρμόσει αισθανθεί ότι το σύστημα του δίνει περισσότερες δυνατότητες και λιγότερα εμπόδια.
Γιατί τελικά υπάρχει μια απλή αλήθεια που καμία έκθεση εκπαιδευτικής πολιτικής δεν μπορεί να παρακάμψει:
δεν μπορείς να ζητάς ένα καλύτερο σχολείο χωρίς να δημιουργείς καλύτερες συνθήκες για εκείνον που καθημερινά το υπηρετεί.
Εμμανουηλίδης Αριστείδης Δ.ντης ΓΕΛ ΠΕΥΚΩΝ
Πάλλας Δήμος τ Δ.ντης 4ου-8ου Γυμνασίου Λαμίας
