Η έννοια του ανθρώπου συνδέεται με τον όρο υποκείμενο, επειδή με αυτόν καθορίζονται οι καταστάσεις κάτω από τις οποίες ζει, δρα, κινείται και κοινωνικοποιείται. Με τον όρο αυτό υπονοούνται αυτά που η πραγματικότητα και καθημερινότητα της κοινωνίας προβάλλει, διαθέτει, κυριαρχεί, εκπαιδεύει, ή εγγράφει στην ψυχή τού ανθρώπου από την κουλτούρα της, δηλαδή ισότητα, σεβασμό, αδελφοσύνη, δικαιοπραξίες, αδικοπραγίες κ.ά.. Ακόμη η «κρατική μηχανή», παρέχει ή αδυνατεί σκοπίμως να ενεργοποιήσει αξιολογικές και ελεγκτικές αντικειμενικές κρίσεις για τη λειτουργία της δημοκρατίας των αξιών. Όμως από την ιστορία και τον πολιτισμό δημιουργείται η «ταυτότητα» αξιών και η συλλογική συνείδηση στην οποία ο άνθρωπος υπό-κειται ή γίνεται υπήκοος. Έτσι αποκτά την τιμητική έννοια πολίτης με την οποία εντάσσεται σε μια κοινοπολιτεία της φρόνησης για το Αγαθό (βλέπε Αριστοτέλης).
Η έννοια της υποκειμενικότητας έχει βαθιά φιλοσοφική και ψυχολογική ερμηνεία, και είναι βασισμένη σ' εκείνο που ο άνθρωπος «υπό-κειται», σωστό ή λάθος, ως μέλος ενός κοινωνικού συνόλου. Δηλαδή αν του παρέχεται η κατά κεφαλήν καλλιέργεια της ελευθερίας, των συναισθημάτων και της δημιουργίας ή βρίσκεται δέσμιος ευφυών «κατασκευών», ωστόσο τον αλλοτριώνουν από το Λόγο της «φύσης» του, όπως ο ίδιος την ορίζει. Η ίδια η ετυμολογία τής λέξης υπόκειμαι (υπό + κείμαι) σημαίνει, είμαι τοποθετημένος κάτω από μια αρχή, αξία, αλήθεια ή είμαι υποχείριο κάποιου έλλογου ή άλογου όντος.
Επομένως, η «υποκειμενικότητα» μπορεί να ερμηνεύεται ως «κακή», παθητική/ανελεύθερη ή ως «καλή», ενεργητική/αυθεντική. Αυτή η περιληπτική αναφορά στην έννοια υπο-κείμενο/άνθρωπος, ως πολίτης μιας κοινωνίας γεωγραφικά και πολιτιστικά οριοθετημένης, σημαίνει την ένταξη σε ιστορία, Λόγο αλήθειας, ήθη, μνήμες, αναμνήσεις που στοιχειοθετούν συντεταγμένες πολιτισμικής ταυτότητας με προέκταση οικουμενικότητας. Η απαξιωτική έκφραση: «αυτός είναι υποκείμενο» αναφέρεται σε κάποιον με αρνητικό περιεχόμενο «υπακοής» και αυτοδιάθεσης. Δηλαδή αφορά εκείνον ο οποίος χωρίς παιδεία και αυτοσυνειδησία ταυτίζεται και βρίσκεται κάτω από εξαρτήσεις και απνευμάτιστες μετριότητες που του υπονομεύουν την αληθινή ελευθερία.
Στην κακή υποκειμενικότητα ο άνθρωπος υπό-κειται παθητικά σε δυνάμεις που δεν ελέγχει, δεν κατανοεί ή τον αλλοτριώνουν γι' αυτό που είναι. Επομένως, σ' αυτή την παθητική κατάσταση γίνεται «αντικείμενο» εξωτερικών ή εσωτερικών παραγόντων και υποτάσσεται στις αισθήσεις και στις παρορμήσεις του. Η υποκειμενικότητα που ταυτίζεται με την ατομικότητα χωρίς αυτογνωσία αποτελεί την υψίστη παθογένεια της κοινωνίας. Είναι η ατομικότητα, η «δόξα» («γνώμη») του Παρμενίδη ή η κατάσταση των δεσμωτών στη Σπηλιά του Πλάτωνα. Στη φιλοσοφία του Παρμενίδη, η «δόξα» (γνώμη) αντιπροσωπεύει τον κόσμο των αισθήσεων, της μεταβολής και της ψευδαίσθησης, σε αντίθεση με την «Αλήθεια» που αφορά το σταθερό, αιώνιο και ενιαίο Όν. Για τον Παρμενίδη, οι θνητοί ζουν μέσα σε μια πλάνη γιατί βασίζονται στις αισθήσεις τους. Ο εγκλωβισμός ατόμων υπο-κειμένων στον άμετρο βίο και ωφελιμισμό προκαλεί και κοινωνική παθογένεια. Η αρνητική υποκειμενικότητα μεταφράζεται ως ιδιοτέλεια που στερείται μετοχής σε καθολική αλήθεια. Η ψευδαίσθηση της μοναδικότητας του υποκειμένου, που βασίζεται στις ατομικές φιλοδοξίες, θεωρεί τις προσωπικές του εμπειρίες, επιθυμίες και φόβους ως τη μοναδική «πραγματικότητα» στον κόσμο. Έτσι δημιουργείται ένας υπαρξιακός κατακερματισμός και κίνδυνος. Αυτή η ψευδεπίγραφη ατομική δόξα είναι ρευστή με αποτέλεσμα το άτομο να βιώνει συνεχή αστάθεια, άγχος και εσωτερικό έλλειμα, καθώς στερείται ενός σταθερού «είναι».
Ο άνθρωπος πολλές φορές, ασυνείδητα και με ευκολία, υπό-κειται στο περιστασιακό, στο εφήμερο, στις βιολογικές ορμές ή στις πρώτες εντυπώσεις. Παρασύρεται, άκριτα, από τη «μάζα», νομίζοντας ότι είναι ελεύθερος, ενώ έχει υποταχθεί σ' αυτό. Όμως το χειρότερο είναι ότι άνθρωπος, ψυχολογικά, υπό-κειται στα αλύτρωτα εσωτερικά τραύματα, στους ασυνείδητους φόβους ή στα πάθη του, αυτό που ο Σπινόζα ονόμαζε «ανθρώπινη δουλεία». Δηλαδή, σ' εκείνο το πάθος και το κακό κάτω από το οποίο συνέχεια κυριαρχείται ο άνθρωπος, είναι υπόδουλος και νικιέται («Ω γαρ τις ήττηται, τούτω και δεδούλωται» (Β' Πετρ. 2:19). Είναι η παράδοση της ψυχής στις «σειρήνες του εύκολου, της αφασίας για την Αλήθεια, και στο γόητρο που ασκεί το εφήμερο ή η γνώση χωρίς ήθος, που αποτελεί και «διατροφική πενία» στο χώρο της ψυχής. Άλλωστε σ' αυτήν οφείλεται και η διατροφική ακρίβεια που βασανίζει στις μέρες μας τον άνθρωπο.
Η καλή υποκειμενικότητα (ηθική) έχει βάση την αριστοτελική σημασία. Το υποκείμενο με ενσωματωμένο το θείο, είναι το θεμέλιο πάνω στο οποίο χτίζεται η συνείδηση και η πράξη. Δηλαδή ο άνθρωπος επιλέγει συνειδητά σε τι θα υπό-κειται με βάση τα διδάγματα της ιστορίας, την παιδεία, την Ηθική και το Λόγο ύπαρξής του. Όταν ο άνθρωπος επιλέγει και υπό-κειται στους νόμους της λογικής (Παρμενίδης) ή στην κατηγορική προσταγή του καθήκοντος (Καντ), ή σε μια ανώτερη και αποκαλυπτική ηθική δεν χάνει την ελευθερία του, αλλά την πραγματώνει. Υπακούει σε κάτι ανώτερο που αναγνωρίζει και βιώνει ως αληθινό, αλλά και συμβάλλει στο κοινό καλό. Στον υπαρξισμό του Σαρτρ ή του Κίρκεγκωρ, ο άνθρωπος υπό-κειται στην ίδια του την ελευθερία με ό,τι αυτό συνεπάγεται, με τη φράση: είναι «καταδικασμένος να είναι ελεύθερος». Όμως χωρίς ελευθερία άσκησης ήθους δεν θα είχαμε ήρωες, δεν θα είχαμε τη χαρά του αγώνα, της θυσίας για μια αξία, αλλά θα είμαστε σκλάβοι σε ό,τι με δόλιο, εφευρηματικό, παραπλανητικό και ωφελιμιστικό τρόπο μας «πλασάρουν» οι κατ' ευφημισμόν αυθεντίες ανά τον κόσμο, της πολιτικής και της καθημερινής παράδοσης στην αφή και στην ψηφιακή εικονικότητα.
Το σημαντικό είναι η υποκειμενικότητα να περιέχει το νόημα της ζωής, να μη δημιουργεί αυταπάτες και ο άνθρωπος να έχει επίγνωση της θνητότητάς του και πίστη για την υπέρβασή της. Είναι ύψιστο Αγαθό το υποκείμενο να υπό-κειται σε πίστη προτύπων πίστης, ελευθερίας, αγάπης, αλληλεγγύης ή σε ένα ιδανικό εμπλουτίζοντας το ημερολόγιο της αρμονικής ζωής. Αυτή η «υποταγή» δεν μικραίνει τον άνθρωπο, αλλά τον ολοκληρώνει ως ανθρώπινη οντότητα και πρόσωπο. Τον μικραίνει όταν υπό-κειται στο εγώ του, ενώ δεν υπό-κειται σε Αλήθεια η οποία είναι συνώνυμη της πραγματικής ελευθερίας. Ο ένσαρκος θείος Λόγος - Αλήθεια - ταπεινώνεται για να αποκαλύψει την αληθινή υποκειμενικότητα της αγάπης και να την μεταβάλλει σε διυποκειμενικότητα, ως καθολική αλήθεια. Ο άνθρωπος δεν είναι πράγμα, αντι-κείμενο όπως άλλα, ούτε εργαλείο προς χρήση, αλλά υποκείμενο στην αναζήτηση του μυστικού κάλλους και των μεταμορφωτικών πηγών της ύπαρξής του. Η καρδιά και η καθαρή συνείδηση παραμένουν οι ανώτεροι φορείς της αξιολόγησης του «υποκειμένου» και της γνώσης του νοήματος της ζωής.
(Η ανωτέρω δημοσίευση περιέχει και απόσπασμα του υπό έκδοση βιβλίο μου «Τεχνολογία, Μεταφυσική ουτοπία»)
*τ. Αν. Καθηγητής Πανεπιστημίου
Πρόεδρος Ολυμπιακού Κέντρου Φιλοσοφίας και Παιδείας
