Ο ρόλος του διευθυντή σχολείου στη σχολική κουλτούρα, μια ομολογία από την τάξη

Ο διευθυντής σχολείου δεν είναι απλώς το άτομο που οργανώνει το πρόγραμμα, υπογράφει έγγραφα και λύνει διοικητικά ζητήματα. Είναι ο άνθρωπος που μπορεί να κάνει ένα σχολείο να ανθίσει ή να μαραθεί. Το λέω αυτό όχι θεωρητικά, αλλά μέσα από την εμπειρία της καθημερινότητας, εκεί όπου η διοίκηση φαίνεται στην πράξη και όχι στα λόγια. Ένας καλός διευθυντής δημιουργεί κλίμα εμπιστοσύνης, συνεργασίας και ασφάλειας. Ένας κακός, αντίθετα, μπορεί να γεμίσει το σχολείο με φόβο, ένταση και σιωπηλή απογοήτευση.

 

Το σχολείο είναι ένας ζωντανός οργανισμός. Δεν λειτουργεί μόνο με κανονισμούς, αλλά με σχέσεις. Και αυτές οι σχέσεις, στην πράξη, επηρεάζονται βαθιά από τον τρόπο με τον οποίο ασκεί ηγεσία ο διευθυντής. Όταν η διοίκηση είναι ανθρώπινη, το σχολείο ανασαίνει. Όταν είναι αυταρχική ή αδιάφορη, το σχολείο ασφυκτιά.

Θυμάμαι σχολεία όπου ο διευθυντής δεν χρειαζόταν να φωνάζει για να επιβληθεί. Η παρουσία του αρκούσε για να νιώσει κανείς ότι υπάρχει τάξη, στήριξη και καθοδήγηση. Δεν έδινε μόνο οδηγίες· άκουγε. Δεν απαιτούσε μόνο αποτελέσματα· ενδιαφερόταν και για τη διαδρομή που οδηγούσε σε αυτά. Σε τέτοια περιβάλλοντα, οι εκπαιδευτικοί αισθάνονται ότι η δουλειά τους έχει αξία.

 

Και κάτι ακόμα: ο καλός διευθυντής δεν φοβάται να αναγνωρίσει την προσπάθεια των άλλων. Μια απλή κουβέντα επιβράβευσης, μια δίκαιη στάση, μια πράξη εμπιστοσύνης μπορούν να αλλάξουν ολόκληρη τη διάθεση μιας ομάδας. Ως εκπαιδευτικός, ξέρεις πότε σε βλέπουν ως συνεργάτη και πότε απλώς ως εκτελεστή εντολών. Η διαφορά είναι τεράστια.

Υπάρχουν όμως και οι άλλες περιπτώσεις. Εκείνες που ο διευθυντής αντί να εμπνέει, κουράζει. Αντί να ενώνει, διχάζει. Αντί να στηρίζει, ελέγχει κάθε κίνηση σαν να μην εμπιστεύεται κανέναν. Σε τέτοιες συνθήκες, το σχολείο παύει να είναι κοινότητα και γίνεται χώρος άγχους.

 

Το λέω με ειλικρίνεια: τίποτα δεν είναι πιο αποθαρρυντικό από το να εργάζεσαι σε ένα περιβάλλον όπου φοβάσαι να μιλήσεις. Όταν ο διευθυντής αντιμετωπίζει τους εκπαιδευτικούς με καχυποψία, ειρωνεία ή αδικία, η ψυχολογία πέφτει γρήγορα. Και όταν πέφτει η ψυχολογία, πέφτει και η ποιότητα της δουλειάς.

Από όσα έχω δει, η κακή επικοινωνία είναι ίσως το πιο συχνό και πιο ύπουλο πρόβλημα. Οι εκπαιδευτικοί δεν ζητούν πολυτέλειες. Ζητούν καθαρότητα. Θέλουν να ξέρουν τι περιμένει η διεύθυνση από αυτούς, ποιο είναι το πλαίσιο εργασίας και πώς θα αντιμετωπιστούν οι δυσκολίες. Όταν αυτά λείπουν, ξεκινά η σύγχυση.

 

Και η σύγχυση στο σχολείο δεν μένει ποτέ μικρή. Μεγαλώνει, γεννά παρεξηγήσεις και τελικά οδηγεί σε συγκρούσεις. Ένας διευθυντής που δεν ακούει, που δεν απαντά ουσιαστικά και που δεν δίνει σαφείς κατευθύνσεις, στέλνει ένα επικίνδυνο μήνυμα: ότι το προσωπικό δεν έχει φωνή. Αυτό το μήνυμα μένει.

Άλλο ένα στοιχείο που φθείρει την εμπιστοσύνη είναι οι βιαστικές ή αδικαιολόγητες αποφάσεις. Έχω δει περιπτώσεις όπου αλλάζουν οι προτεραιότητες χωρίς εξήγηση, όπου δίνονται οδηγίες χωρίς σχέδιο και όπου οι εκπαιδευτικοί καλούνται να προσαρμοστούν συνεχώς σε κάτι ασαφές. Αυτό δεν λέγεται ηγεσία. Λέγεται ανασφάλεια.

 

Ο καλός διευθυντής σκέφτεται πριν αποφασίσει. Ζυγίζει τις συνέπειες, ακούει τις απόψεις και προχωρά με λογική. Δεν χρειάζεται να είναι αλάνθαστος. Χρειάζεται όμως να είναι σοβαρός, σταθερός και δίκαιος. Γιατί οι εκπαιδευτικοί συγχωρούν εύκολα ένα λάθος, αλλά δύσκολα συγχωρούν την προχειρότητα.

Υπάρχει και κάτι ακόμη πιο ευαίσθητο: η αίσθηση της αδικίας. Όταν επικρατεί ευνοιοκρατία, όταν κάποιοι έχουν πάντα καλύτερη μεταχείριση ή περισσότερες ευκαιρίες χωρίς καθαρά κριτήρια, τότε το σχολείο χάνει το ηθικό του θεμέλιο. Οι εκπαιδευτικοί δεν ζητούν προνόμια. Ζητούν ισότητα, διαφάνεια και σεβασμό.

 

Εδώ ο διευθυντής δοκιμάζεται πραγματικά. Γιατί η δικαιοσύνη δεν φαίνεται μόνο στις μεγάλες αποφάσεις, αλλά και στις μικρές καθημερινές επιλογές. Ποιον ακούει περισσότερο; Σε ποιον δίνει ευκαιρίες; Ποιον στηρίζει όταν υπάρχει πίεση; Αυτά τα ερωτήματα τα καταλαβαίνουν όλοι, ακόμη κι αν δεν ειπωθούν ποτέ φωναχτά.

Ιδιαίτερα κουραστικός είναι ο διευθυντής που θέλει να ελέγχει τα πάντα. Ο μικρομάνατζερ δεν εμπιστεύεται, δεν αφήνει χώρο και παρεμβαίνει σε κάθε λεπτομέρεια. Στην αρχή μπορεί να φαίνεται «οργανωτικός», αλλά στην πράξη δημιουργεί ασφυξία.

 

Ως εκπαιδευτικός, δεν μπορείς να αναπνεύσεις δημιουργικά όταν νιώθεις ότι κάθε σου κίνηση θα κριθεί αυστηρά. Δεν μπορείς να καινοτομήσεις όταν φοβάσαι ότι δεν θα είσαι ποτέ αρκετός. Η συνεχής επιτήρηση δεν φέρνει ποιότητα. Φέρνει φόβο. Και ο φόβος, στο σχολείο, σκοτώνει την πρωτοβουλία.

Το σχολείο χρειάζεται διευθυντές που ηγούνται με ευθύνη, αλλά και με ανθρωπιά. Που δεν φοβούνται να είναι αυστηροί όταν χρειάζεται, αλλά δεν ξεχνούν ποτέ ότι έχουν απέναντί τους ανθρώπους και όχι μηχανές. Που καταλαβαίνουν ότι η πραγματική δύναμη της διοίκησης δεν είναι η εξουσία, αλλά η εμπιστοσύνη.

 

Και από την πλευρά μας, ως εκπαιδευτικοί, έχουμε ανάγκη από ηγεσίες που μας κάνουν να νιώθουμε ότι αξίζουμε, ότι μπορούμε να προσφέρουμε και ότι το σχολείο είναι κοινός τόπος ευθύνης. Όταν αυτό συμβαίνει, το αποτέλεσμα φαίνεται παντού: στη συνεργασία του προσωπικού, στο κλίμα του σχολείου και τελικά στη μάθηση των παιδιών.

Ίσως τελικά ο καλός διευθυντής σχολείου να μην ξεχωρίζει επειδή κάνει πολλά, αλλά επειδή κάνει τα σωστά με τον σωστό τρόπο. Δημιουργεί ηρεμία αντί για ένταση, εμπιστοσύνη αντί για φόβο, συνεργασία αντί για απομόνωση. Και αυτό είναι κάτι που κάθε εκπαιδευτικός το αναγνωρίζει αμέσως.

 

Γιατί μέσα στο σχολείο, η ηγεσία δεν μετριέται μόνο με αποφάσεις. Μετριέται με το πώς νιώθουν οι άνθρωποι που ζουν καθημερινά μέσα σε αυτό.