Η μεγαλύτερη ίσως πρόκληση για την εκπαίδευση βρίσκεται ήδη μπροστά μας: η επανάσταση της τεχνητής νοημοσύνης.
Ο Γιουβάλ Νόα Χαράρι (Ισραηλινός ιστορικός και καθηγητής του τμήματος ιστορίας στο Εβραϊκό Πανεπιστήμιο της Ιερουσαλήμ, συγγραφέας του βιβλίου Homo Deus: Μια σύντομη ιστορία του μέλλοντος), υπενθυμίζει ότι στην πρώτη βιομηχανική επανάσταση τα μηχανήματα αντικατέστησαν κυρίως τη σωματική εργασία. Οι άνθρωποι που έχασαν τις δουλειές τους μετακινήθηκαν σταδιακά προς νέους τομείς της οικονομίας, ιδιαίτερα στις υπηρεσίες — σε επαγγέλματα που απαιτούσαν περισσότερο το μυαλό παρά τα χέρια. Σήμερα όμως η κατάσταση είναι διαφορετική. Η τεχνητή νοημοσύνη δεν περιορίζεται στη μηχανική εργασία· επεκτείνεται όλο και περισσότερο σε γνωστικές δραστηριότητες που μέχρι πρόσφατα θεωρούνταν αποκλειστικά ανθρώπινες. Αλγόριθμοι μπορούν ήδη να γράφουν κείμενα, να αναλύουν δεδομένα, να παράγουν εικόνες ή να λαμβάνουν αποφάσεις.
Σε αυτή τη νέα πραγματικότητα, το ερώτημα δεν είναι μόνο ποια επαγγέλματα θα χαθούν. Το βαθύτερο ερώτημα είναι προς τα πού θα στραφούν οι άνθρωποι που θα τα χάσουν.
Παράλληλα, εμφανίζεται μια νέα αυταπάτη: ότι η εκπαίδευση μπορεί να αντικατασταθεί από την άμεση πρόσβαση σε τεχνολογικά εργαλεία. Για πολλούς νέους σήμερα, η «μάθηση» μοιάζει να ταυτίζεται με την αγορά ενός λογαριασμού σε μια πλατφόρμα τεχνητής νοημοσύνης και την αέναη αλληλεπίδραση μαζί της. Η γρήγορη παραγωγή μιας απάντησης σε μια εργασία ή σε ένα ερώτημα που έθεσε ο καθηγητής δημιουργεί την ψευδαίσθηση γνώσης, ενώ στην πραγματικότητα παρακάμπτει τη διαδικασία της σκέψης.
Η εκπαίδευση όμως δεν είναι η ταχύτητα της απάντησης. Είναι η διαδρομή, οι αμφιβολίες και τα λάθη μέχρι να φτάσουμε σε αυτήν.
Η πραγματική μάθηση απαιτεί χρόνο, αποτυχίες και επανεκκινήσεις. Απαιτεί λάθη. Οι μαθητές χρειάζεται να δοκιμάσουν, να σκεφτούν, να αποτύχουν και να ξαναπροσπαθήσουν. Οι εκπαιδευτικοί οφείλουν πρωτίστως να εμπλέκουν στην εκπαιδευτική διαδικασία τους μαθητές έστω και αν χρειαστεί να επιβραβεύουν το λάθος, ενθαρρύνοντας τη λογική: υπόθεση – πείραμα – επαλήθευση – αποτυχία – νέα υπόθεση. Χωρίς αυτή τη διαδικασία, η γνώση δεν γίνεται προσωπική κατάκτηση αλλά απλώς εξωτερική πληροφορία. Η παιδεία δεν είναι αυτοματοποιημένη απάντηση· είναι επίπονη καλλιέργεια του νου.
Κάπως έτσι προκύπτει το ερώτημα: Αν η ανθρωπότητα μπορεί να υπολογίζει τρισεκατομμύρια δεκαδικά ψηφία του π και να δημιουργεί τεχνολογίες που μεταμορφώνουν τον κόσμο, γιατί αδυνατεί ακόμη να οικοδομήσει κοινωνίες που απορρίπτουν τη βία ως πολιτικό εργαλείο;
Ο πόλεμος δεν είναι μόνο αποτυχία της διπλωματίας. Είναι και αποτυχία της Παιδείας.
Αν η εκπαίδευση είχε καταφέρει να καλλιεργήσει βαθύτερα την ιστορική συνείδηση, την κατανόηση του άλλου και την κριτική στάση απέναντι στην προπαγάνδα, ίσως οι κοινωνίες να αντιστέκονταν πιο αποτελεσματικά τη λογική της σύγκρουσης. Η ιστορία είναι γεμάτη παραδείγματα όπου ο πόλεμος προετοιμάστηκε πολύ πριν αρχίσουν οι μάχες — μέσα από σχολικά εγχειρίδια, εθνικές αφηγήσεις και δημόσιους λόγους που χώριζαν τον κόσμο σε «εμείς» και «οι άλλοι». Οι πόλεμοι αρχίζουν συχνά πρώτα στη γλώσσα και τη σκέψη, πολύ πριν φτάσουν στα πεδία των μαχών. Από τον εθνικισμό που όπλισε την Ευρώπη πριν από τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο μέχρι τις σύγχρονες μορφές πολιτικής προπαγάνδας, οι κοινωνίες συχνά εκπαιδεύονται -ρητά ή σιωπηρά- να θεωρούν τη σύγκρουση φυσική συνέχεια της πολιτικής. Η παιδεία δεν μπορεί να εγγυηθεί την ειρήνη· μπορεί όμως να δημιουργήσει πολίτες πιο δύσπιστους απέναντι στη ρητορική του μίσους και πιο ικανούς να αναζητήσουν άλλους δρόμους.
Ίσως λοιπόν αυτή η άτυπη Ημέρα του π να σταθεί ως αφορμή για κάτι περισσότερο από ένα καλοκαιρινό λογοπαίγνιο. Ακόμη και μέσα στις καλοκαιρινές διακοπές, σε θερινά σχολεία, σε παιδικές κατασκηνώσεις ή απλά σε μια αυλή σπιτιού, γονείς και εκπαιδευτικοί θα μπορούσαν να μετρήσουν μαζί με παιδιά το π με απλές γεωμετρικές μεθόδους, να ανακαλύψουν στην πράξη πώς η ανθρώπινη σκέψη προσπαθεί εδώ και χιλιάδες χρόνια να κατανοήσει τον κόσμο. Και κάθε χρόνο, στο θερινό ηλιοστάσιο της 21ης Ιουνίου, θα μπορούσαν να επαναλαμβάνουν το ιστορικό πείραμα του Ερατοσθένη για τη μέτρηση της ακτίνας της Γης, ακριβώς όπως το έκανε ο ίδιος, στην ίδια εποχή του χρόνου, πριν από 2.200 χρόνια. Αλλά αυτές οι δραστηριότητες δεν χρειάζεται να περιοριστούν σε βιβλία και τετράδια. Θα μπορούσαν να γίνουν αφορμή για ανοιχτές δράσεις στις γειτονιές και στις πόλεις: δημόσιες παρουσιάσεις, συζητήσεις, ακόμη και πορείες ειρήνης ή άλλες συλλογικές πρωτοβουλίες που θα θυμίζουν ότι η επιστήμη δεν υπάρχει έξω από την κοινωνία. Η εκπαίδευση αποκτά πραγματικό νόημα όταν συνδέει τη γνώση με την ευθύνη απέναντι στον κόσμο.
Το πιο εντυπωσιακό στοιχείο της επίσημης Παγκόσμιας Ημέρας των Μαθηματικών, στις 14 Μαρτίου, είναι η παγκόσμια της διάσταση. Την ίδια ημέρα, σε σχολεία και πανεπιστήμια από διαφορετικές ηπείρους, μαθητές και δάσκαλοι ασχολούνται με το ίδιο πρόβλημα, τον ίδιο αριθμό, την ίδια αναζήτηση κατανόησης του κόσμου. Σε μια εποχή όπου η γεωπολιτική ένταση επανέρχεται με ανησυχητική συχνότητα, ο χάρτης που δείχνει κάθε χρόνο τις εκδηλώσεις σε όλον τον πλανήτη θυμίζει ότι η επιστήμη μπορεί ακόμη να λειτουργεί ως κοινή γλώσσα της ανθρωπότητας. Όπως στην αρχαία Ελλάδα οι Ολυμπιακοί Αγώνες συνοδεύονταν από την ιερή εκεχειρία που διέκοπτε τις συγκρούσεις, έτσι και η διεθνής επιστημονική συνεργασία υπενθυμίζει ότι υπάρχουν πεδία όπου οι άνθρωποι μπορούν να συναντηθούν πέρα από σύνορα, ιδεολογίες και αντιπαραθέσεις. Τα μαθηματικά, ίσως περισσότερο από κάθε άλλη ανθρώπινη δημιουργία, δείχνουν ότι η αναζήτηση της γνώσης μπορεί να ενώνει εκεί όπου η πολιτική συχνά διχάζει.
Κι όμως, παρά τις δυνατότητες που ανοίγει η γνώση και η διεθνής συνεργασία, η ιστορία μοιάζει συχνά να επαναλαμβάνεται. Ίσως γι' αυτό οι στίχοι του Νίκου Γκάτσου εξακολουθούν να ηχούν οδυνηρά επίκαιροι. Πρόκειται για τον θρύλο ενός νεαρού πρίγκιπα της Ανατολής, απόγονου του θρυλικού Σεβάχ του Θαλασσινού, που πίστεψε πως μπορούσε να αλλάξει τον κόσμο. Ξεκίνησε ένα ταξίδι από τη Μοσσούλη ως τη Βασσόρα, οι Βεδουίνοι ορκίστηκαν να τον ακολουθήσουν, όμως οι άρχοντες τον κυνήγησαν σαν αποστάτη και τελικά τον οδήγησαν στην κρεμάλα. Στο τέλος του τραγουδιού, ο ίδιος ο Αλλάχ του απαντά από τον θρόνο του πως ο κόσμος δεν αλλάζει, πως προχωρά πάντα με φωτιά και μαχαίρι: «Καληνύχτα Κεμάλ, αυτός ο κόσμος δε θα αλλάξει ποτέ… Καληνύχτα» — εκτός αν κάποτε αποφασίσουμε ότι η εκπαίδευση δεν υπάρχει μόνο για να μεταδίδει τις γνώσεις του αναλυτικού προγράμματος, αλλά για να διαμορφώνει πολίτες ικανούς να αλλάξουν τον κόσμο.
Ίσως, τελικά, το πρώτο βήμα να είναι το πιο απλό. Να καταλάβουμε ότι κάθε πόλεμος είναι, εν τέλει, εμφύλιος. Δεν υπάρχουν πραγματικά «ξένοι» στα πεδία των μαχών, μόνο άνθρωποι που ξέχασαν την κοινή τους μοίρα. Είμαστε όλοι μέλη της ίδιας ανθρωπότητας, κάτοικοι ενός κοινού σπιτιού, που τώρα καλούμαστε να το προστατεύσουμε από μια απειλή που εμείς οι ίδιοι δημιουργήσαμε: την κλιματική αλλαγή. Αυτό είναι το μεγαλύτερο δίδαγμα που μπορεί να προσφέρει η εκπαίδευση σήμερα — όχι πώς να νικήσουμε τον «άλλον», αλλά πώς να αναγνωρίσουμε ότι δεν υπάρχει «άλλος».
Πηγές
- Yuval Noah Harari, Homo Deus: Μια σύντομη ιστορία του μέλλοντος.
- Georges-Louis Leclerc, κόμης του Μπυφόν, το πείραμα πιθανοτήτων γνωστό ως «οι βελόνες του Μπυφόν».
- Ερατοσθένης, ιστορικό πείραμα μέτρησης της περιφέρειας της Γης.
- Νίκος Γκάτσος, «Καληνύχτα Κεμάλ» (τραγούδι).
- Διεθνής Ημέρα Μαθηματικών, παγκόσμιος χάρτης εκδηλώσεων: idm314.org.
- (Το κείμενο αυτό δημοσιεύτηκε, από το bianet (Bağımsız İletişim Ağı , «Ανεξάρτητο Δίκτυο Επικοινωνίας»), με τίτλο «Savaş: Eğitimin başarısızlığı – ΙI» δηλαδή “Πόλεμος: αποτυχία της εκπαίδευσης - ΙΙ”, στις 15 Αυγούστου 2026 και μπορεί να αναζητηθεί εδώ).
Παναγιώτης Πετρίδης
idm Ambassador Greece
