Για αρκετά χρόνια, η ψηφιακή τεχνολογία παρουσιάστηκε ως βασικός πυλώνας στο σχολείο του μέλλοντος. Tablets αντί για βιβλία, διαδραστικοί πίνακες, ψηφιακές πλατφόρμες και εφαρμογές μπήκαν σταδιακά στην καθημερινότητα εκατομμυρίων μαθητών.
Τώρα, όμως, αρκετά εκπαιδευτικά συστήματα κάνουν ένα βήμα πίσω -όχι για να εγκαταλείψουν την τεχνολογία, αλλά για να επαναπροσδιορίσουν τον τρόπο και τον χρόνο χρήσης της.
Στο επίκεντρο επιστρέφουν το έντυπο βιβλίο, η χειρόγραφη γραφή και η παρατεταμένη ανάγνωση, καθώς αυξάνονται οι ενδείξεις ότι η συνεχής παρουσία ψηφιακών συσκευών στην τάξη μπορεί να επηρεάζει τη συγκέντρωση και την κατανόηση.
Η UNESCO καταγράφει χαρακτηριστικά τη μεταβολή αυτή. Ενώ το 2023 μόλις το 24% των χωρών είχε θεσπίσει εθνικούς περιορισμούς στη χρήση κινητών τηλεφώνων στα σχολεία, τον Μάρτιο του 2026 ο αριθμός είχε αυξηθεί σε 114 εκπαιδευτικά συστήματα, δηλαδή στο 58% των χωρών παγκοσμίως.
Η τάση, ωστόσο, δεν σημαίνει επιστροφή σε ένα σχολείο χωρίς τεχνολογία. Η νέα προσέγγιση είναι περισσότερο στοχευμένη: βιβλίο και γραφή ως βάση της μαθησιακής διαδικασίας και ψηφιακά εργαλεία όταν αυτά προσθέτουν συγκεκριμένη παιδαγωγική αξία.
Η Σουηδία ξαναβάζει το βιβλίο στην τάξη
Η Σουηδία αποτέλεσε μία από τις χώρες που επένδυσαν έντονα στην ψηφιακή εκπαίδευση. Η εκτεταμένη χρήση tablets και άλλων ψηφιακών εργαλείων δημιούργησε, ωστόσο, τα τελευταία χρόνια έναν έντονο διάλογο γύρω από την αναγνωστική ικανότητα, τη συγκέντρωση και την αποτελεσματικότητα της μάθησης.
Στην έρευνα PIRLS 2021, οι Σουηδοί μαθητές συγκέντρωσαν 544 μονάδες στην αναγνωστική κατανόηση, έναντι 555 μονάδων το 2016. Η επίδοση εξακολουθεί να βρίσκεται πάνω από τον διεθνή μέσο όρο. Δεν μπορεί, πάντως, να αποδοθεί επιστημονικά η συγκεκριμένη μεταβολή αποκλειστικά στη χρήση tablets, καθώς στα αποτελέσματα παρεμβαίνουν παράγοντες όπως η πανδημία, οι κοινωνικές ανισότητες και άλλες αλλαγές στο εκπαιδευτικό περιβάλλον.
Πιο χαρακτηριστικά είναι τα δεδομένα του PISA 2022 για την απόσπαση της προσοχής. Το 36,9% των μαθητών στη Σουηδία δήλωσε ότι οι μαθητές αποσπώνται από τη χρήση ψηφιακών πόρων στα περισσότερα ή σε όλα τα μαθήματα Μαθηματικών, έναντι 30,5% στον μέσο όρο του ΟΟΣΑ.
Ακόμη μεγαλύτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι οι μαθητές που δήλωσαν συχνή απόσπαση από ψηφιακές συσκευές τις οποίες χρησιμοποιούσαν συμμαθητές τους είχαν κατά μέσο όρο 16 μονάδες χαμηλότερη επίδοση στα Μαθηματικά.
Τα στοιχεία αυτά δεν αποδεικνύουν ότι οι οθόνες ευθύνονται από μόνες τους για την πτώση των επιδόσεων. Ενισχύουν, όμως, τη συζήτηση για το πώς πρέπει να χρησιμοποιείται η τεχνολογία μέσα στην τάξη.
Η Νορβηγία επανεξετάζει το ψηφιακό μοντέλο
Ανάλογος προβληματισμός έχει αναπτυχθεί και στη Νορβηγία. Τα αποτελέσματα του PISA 2022 παρουσίασαν σημαντική υποχώρηση σε σχέση με το 2018: 33 μονάδες στα Μαθηματικά, 23 στην ανάγνωση και 12 στις Φυσικές Επιστήμες.
Παράλληλα, το ποσοστό των μαθητών με χαμηλές επιδόσεις αυξήθηκε στην ανάγνωση από 19% σε 27% και στα Μαθηματικά από 19% σε 31%.
Και εδώ, ωστόσο, χρειάζεται προσοχή: τα στοιχεία δεν τεκμηριώνουν ότι η πτώση οφείλεται στις οθόνες. Η Νορβηγία χρησιμοποιεί τα αποτελέσματα ως αφορμή για να επανεξετάσει συνολικά τον τρόπο με τον οποίο αξιοποιούνται οι ψηφιακές συσκευές στο σχολείο και να ενισχύσει παράλληλα τα έντυπα βιβλία και τις βασικές δεξιότητες.
Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται και η απόφαση για την περιορισμένη χρήση παραγωγικής Τεχνητής Νοημοσύνης στο Δημοτικό. Από το φθινόπωρο του 2026, οι μαθητές ηλικίας 6 έως 13 ετών δεν θα πρέπει κατά κανόνα να χρησιμοποιούν εργαλεία generative AI, ενώ για τις μεγαλύτερες ηλικίες προβλέπεται σταδιακή και εποπτευόμενη αξιοποίηση.
Η Νορβηγία δεν αποτελεί, πάντως, εξαίρεση.
Η Δανία περιορίζει τη χρήση οθονών στη διδασκαλία και προωθεί σχολεία χωρίς κινητά, η Φινλανδία επιτρέπει προσωπικές συσκευές στα μαθήματα μόνο για συγκεκριμένους εκπαιδευτικούς ή ιατρικούς λόγους, ενώ η Ολλανδία έχει θέσει περιορισμούς σε κινητά, tablets και έξυπνα ρολόγια μέσα στις τάξεις.
Αντίστοιχες πολιτικές εφαρμόζονται ή εξετάζονται και σε χώρες όπως η Γαλλία, η Ιταλία, η Αυστραλία και η Νέα Ζηλανδία.
Τι συμβαίνει στον εγκέφαλο όταν διαβάζουμε από χαρτί;
Το ζήτημα δεν είναι μόνο θέμα εκπαιδευτικής πολιτικής. Έρευνες έχουν εξετάσει και τις διαφορές ανάμεσα στην ανάγνωση από έντυπο και στην ανάγνωση από οθόνη.
Μεγάλη μετα-ανάλυση των Ντελγάδο, Βάργκας, Ακερμαν και Σαλμερόν, η οποία περιέλαβε 54 μελέτες και 171.055 συμμετέχοντες, κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η κατανόηση κειμένου ήταν κατά μέσο όρο καλύτερη όταν η ανάγνωση γινόταν σε έντυπη μορφή.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η μάθηση από οθόνη είναι αδύνατη ή αναποτελεσματική. Η διαφορά φαίνεται να γίνεται σημαντικότερη όταν ο στόχος είναι η βαθιά κατανόηση ενός απαιτητικού κειμένου.
Το έντυπο προσφέρει μια σταθερή χωρική διάταξη. Το κείμενο δεν μετακινείται, δεν εμφανίζονται ειδοποιήσεις και δεν υπάρχουν σύνδεσμοι που μπορούν να οδηγήσουν τον αναγνώστη αλλού. Ο μαθητής μπορεί έτσι να δημιουργήσει ευκολότερα μια νοητική «χαρτογράφηση» του περιεχομένου.
Αντίθετα, η ψηφιακή ανάγνωση μπορεί να ενθαρρύνει ταχύτερη πλοήγηση και πιο επιφανειακή επεξεργασία, ιδιαίτερα όταν το κείμενο γίνεται μεγαλύτερο και πιο σύνθετο.
Η εικόνα είναι ενδιαφέρουσα και στις μικρότερες ηλικίες. Μετα-ανάλυση των Φούρνες, Κουτσίρκοβα και Μπας, με 1.812 παιδιά ηλικίας 1 έως 8 ετών, έδειξε ότι όταν ένα ψηφιακό και ένα έντυπο βιβλίο περιείχαν το ίδιο υλικό, η κατανόηση της ιστορίας ήταν καλύτερη στην έντυπη μορφή.
Γιατί το μολύβι μπορεί να βοηθά τη μάθηση
Το μολύβι έχει ένα χαρακτηριστικό που στην εποχή της ταχύτητας μοιάζει μειονέκτημα: είναι αργό.
Ακριβώς αυτή η βραδύτητα μπορεί, όμως, να λειτουργεί υπέρ της μάθησης.
Σε γνωστό πείραμα των Παμ Μέλερ και Ντάνιελ Οπενχάιμερ συγκρίθηκε η λήψη σημειώσεων με laptop και η χειρόγραφη καταγραφή. Οι φοιτητές που έγραφαν με το χέρι είχαν καλύτερες επιδόσεις σε ερωτήσεις που απαιτούσαν εννοιολογική κατανόηση.
Η εξήγηση που έδωσαν οι ερευνητές είναι ότι το πληκτρολόγιο επιτρέπει την καταγραφή της πληροφορίας σχεδόν μηχανικά. Η χειρόγραφη γραφή είναι πιο αργή και υποχρεώνει τον μαθητή ή τον φοιτητή να επιλέξει, να συμπυκνώσει και να επεξεργαστεί αυτά που ακούει.
Όπως αναφέρει χαρακτηριστικά η Νικολέττα Τσιτσανούδη-Μαλλίδη, καθηγήτρια Γλωσσολογίας και Ελληνικής Γλώσσας, κοσμήτορας της Σχολής Επιστημών Αγωγής Πανεπιστημίου Ιωαννίνων και αντιπρόεδρος Επιτροπής Κρατικών Βραβείων Παιδικού Βιβλίου του υπουργείου Πολιτισμού, «ανήκω στη γενιά του αναγνωστικού που έζησε τη βίαιη μετάβαση στην ψηφιακή εποχή, με κορύφωση την εποχή της πανδημίας όπου κληθήκαμε να προσαρμοστούμε στην αποκλειστική εξ αποστάσεως εκπαίδευση. Οσο και αν επιδείξαμε ευελιξία, παραμένω βαθιά κριτική απέναντι στην πλήρη παράδοση στην οθόνη. Νοσταλγώ την παραδοσιακή ανάγνωση του έντυπου βιβλίου γιατί εκτιμώ ότι κρατά το παιδί και στη συνέχεια τον ενήλικα αναγνώστη σε μια σχέση αφής και φυσικής εγγύτητας με το κείμενο. Τα πάντα στην οθόνη οδηγούν σε αυτόματη μετάδοση, αλλά στερούν το άγγιγμα, ακόμη και τη μυρωδιά ενός βιβλίου. Οι πέντε αισθήσεις συρρικνώνονται, μοιάζει όλα να αφορούν την όραση».
Το χαρτί δεν είναι καλύτερο για τα πάντα
Η επιστροφή στο βιβλίο δεν σημαίνει ότι το tablet ή ο υπολογιστής είναι ακατάλληλα για το σχολείο.
Ένα tablet μπορεί να λειτουργήσει ως ψηφιακή βιβλιοθήκη, εργαστήριο Φυσικής, προσομοιωτής, χάρτης, εργαλείο προγραμματισμού ή μέσο εξατομικευμένης διδασκαλίας. Μπορεί επίσης να αποτελέσει σημαντικό εργαλείο υποστήριξης για μαθητές με αναπηρία.
Ο ΟΟΣΑ διαπιστώνει ότι μαθητές που χρησιμοποιούν ψηφιακές συσκευές για μαθησιακές δραστηριότητες έως περίπου μία ώρα ημερησίως είχαν κατά μέσο όρο υψηλότερη επίδοση στα Μαθηματικά από εκείνους που δεν τις χρησιμοποιούσαν καθόλου.
Το συμπέρασμα, επομένως, δεν είναι ότι το ψηφιακό μέσο πρέπει να εγκαταλειφθεί. Αντίθετα, η τεχνολογία είναι ιδιαίτερα χρήσιμη όταν προσφέρει κάτι που δεν μπορεί να προσφέρει το βιβλίο: μια προσομοίωση, μια διαδραστική οπτικοποίηση, άμεση ανατροφοδότηση, πρόσβαση σε διαφορετικές πηγές ή μια ειδική υποστηρικτική λειτουργία.
Για σύντομες πληροφορίες, αναζητήσεις, πολυμεσικές παρουσιάσεις, προσομοιώσεις και άμεση ανατροφοδότηση, το ψηφιακό μέσο μπορεί να είναι εξαιρετικά αποτελεσματικό.
Όταν όμως ο στόχος είναι η παρατεταμένη συγκέντρωση, η μελέτη ενός μεγάλου κειμένου, η εξαγωγή συμπερασμάτων και η βαθιά κατανόηση, το έντυπο φαίνεται να διατηρεί σημαντικό πλεονέκτημα.
Το πραγματικό ερώτημα, επομένως, δεν είναι «χαρτί ή οθόνη;», αλλά ποιο μέσο εξυπηρετεί καλύτερα τον εκάστοτε μαθησιακό στόχο.
Τι συμβαίνει στην Ελλάδα
Τα δεδομένα του PISA 2022 δείχνουν ότι το 39% των Ελλήνων 15χρονων χρησιμοποιεί ψηφιακά εργαλεία για μαθησιακούς σκοπούς τουλάχιστον μία ώρα την ημέρα στο σχολείο, έναντι 55% στον μέσο όρο του ΟΟΣΑ.
Εκτός σχολείου, σε μια τυπική ημέρα του Σαββατοκύριακου, το αντίστοιχο ποσοστό στην Ελλάδα ανέρχεται σε 50%, όσο και στον μέσο όρο του ΟΟΣΑ.
Την ίδια στιγμή, η Ελλάδα καταγράφει υψηλά ποσοστά απόσπασης της προσοχής. Το 38% των μαθητών δηλώνει ότι αποσπάται από τη χρήση ψηφιακών συσκευών στα μαθήματα Μαθηματικών, έναντι 30% στον ΟΟΣΑ. Παράλληλα, το 33% αναφέρει ότι αποσπάται από άλλους μαθητές που χρησιμοποιούν ψηφιακές συσκευές, έναντι 25% στον ΟΟΣΑ.
Τα δεδομένα αυτά καθιστούν ιδιαίτερα επίκαιρη τη συζήτηση για τον ρόλο των οθονών στο ελληνικό σχολείο.
Στην αξιολόγηση της ψηφιακής εκπαίδευσης στην Ελλάδα το 2026, ο ΟΟΣΑ επισημαίνει επίσης ότι η απλή εισαγωγή της τεχνολογίας δεν αρκεί. Απαιτείται παιδαγωγικά ουσιαστική χρήση, κατάλληλη επιμόρφωση των εκπαιδευτικών, αξιολόγηση των ψηφιακών εργαλείων και σύνδεσή τους με πραγματικά μαθησιακά αποτελέσματα.
Η Ελλάδα, πάντως, δεν ακολουθεί τη λογική της απο-ψηφιοποίησης που αναπτύσσεται σε ορισμένες σκανδιναβικές χώρες.
Αντίθετα, κινείται προς ένα υβριδικό εκπαιδευτικό μοντέλο, όπου το έντυπο βιβλίο συνυπάρχει με ψηφιακό υλικό, διαδραστικές εφαρμογές και εργαλεία Τεχνητής Νοημοσύνης.
Η εκπαιδευτική πολιτική κινείται σε δύο παράλληλους άξονες: από τη μία πλευρά την ενίσχυση του ψηφιακού μετασχηματισμού του σχολείου και από την άλλη τη διατήρηση της έντυπης σχολικής ύλης, της χειρόγραφης εργασίας, της φιλαναγνωσίας, των σχολικών βιβλιοθηκών και των εργαστηρίων δεξιοτήτων.
Το ελληνικό σχολείο επεκτείνει το Ψηφιακό Σχολείο και το Ψηφιακό Φροντιστήριο, αξιοποιεί διαδραστικούς πίνακες και εισάγει εργαλεία Τεχνητής Νοημοσύνης.
Σήμερα, 36.264 διαδραστικά συστήματα λειτουργούν σε 6.899 σχολεία, ενώ έχουν διανεμηθεί 117.121 σετ ρομποτικής και STEM σε 11.146 σχολεία.
Παράλληλα, το «Πολλαπλό Βιβλίο» περνά στη φάση εφαρμογής. Για το 2026 έχουν εγκριθεί εκατοντάδες διδακτικά πακέτα και οι σχολικές μονάδες κλήθηκαν να επιλέξουν τα βιβλία που θα αξιοποιηθούν από το σχολικό έτος 2027-2028.
Τα εγκεκριμένα βιβλία είναι διαθέσιμα και ψηφιακά μέσω της βιβλιοθήκης «Μελίσπη», μαζί με ψηφιακά μαθησιακά αντικείμενα και υποστηρικτικό εκπαιδευτικό υλικό.
Το σχολείο του μέλλοντος θα έχει και χαρτί και οθόνη
Η ουσία της συζήτησης δεν βρίσκεται τελικά στον αριθμό των tablets ή των διαδραστικών πινάκων που υπάρχουν σε ένα σχολείο. Η τεχνολογία έχει αξία όταν βελτιώνει πραγματικά τη μάθηση.
Ένα tablet μπορεί να έχει θέση πάνω στο θρανίο όταν βοηθά έναν μαθητή να κατανοήσει καλύτερα ένα πείραμα Φυσικής, να εξερευνήσει μια ιστορική πηγή ή να αποκτήσει πρόσβαση σε μια υποστηρικτική τεχνολογία.
Το σχολείο του μέλλοντος δεν είναι απαραίτητα ούτε αποκλειστικά ψηφιακό ούτε αποκλειστικά αναλογικό. Ένας μαθητής μπορεί να διαβάζει ένα λογοτεχνικό βιβλίο σε χαρτί, να κρατά σημειώσεις με μολύβι, να πραγματοποιεί ένα πείραμα με φυσικά υλικά και στη συνέχεια να χρησιμοποιεί ένα tablet για να προσομοιώσει ένα φαινόμενο που δεν μπορεί να παρατηρήσει στην πραγματική τάξη.
Μπορεί να γράφει μια έκθεση με το χέρι και στη συνέχεια να χρησιμοποιεί την Τεχνητή Νοημοσύνη για να ελέγξει τη δομή της. Μπορεί να έχει μια βιβλιοθήκη μέσα στην τάξη και ταυτόχρονα πρόσβαση σε εκατομμύρια ψηφιακές πηγές.
Το ένα δεν ακυρώνει το άλλο.
Ίσως, τελικά, το σχολείο του μέλλοντος να μην είναι αυτό που έχει τις περισσότερες οθόνες, αλλά εκείνο που γνωρίζει πότε χρειάζεται το χαρτί, πότε το μολύβι και πότε την τεχνολογία.
