Η βαθμοθηρία, δηλαδή η επισύναψη αξίας στον βαθμό πέρα από κάθε άλλη παράμετρο της Παιδείας (πραγματική μάθηση, καλλιέργεια δεξιοτήτων, ωρίμανση, γενική μόρφωση) φωτίζει μια αλήθεια που η εκπαίδευση συχνά αποφεύγει να κοιτάξει κατάματα: όταν το σχολείο μετατρέπει τον βαθμό σε απόλυτο κριτήριο αξίας, τότε η μάθηση υποχωρεί στο περιθώριο. Ο μαθητής δεν μαθαίνει για να κατανοήσει, να σκεφτεί και να αναπτυχθεί, αλλά για να πετύχει το “σωστό” αποτέλεσμα στο χαρτί. Κι εκεί ακριβώς γεννιέται το έδαφος της αντιγραφής.
Έπειτα από χρόνια μέσα στην τάξη, έχω καταλήξει σε ένα δύσκολο αλλά αναγκαίο συμπέρασμα: το πρόβλημα της εξαπάτησης δεν είναι μόνο ζήτημα ηθικής, αλλά κυρίως ζήτημα παιδαγωγικής κουλτούρας. Όταν το σχολείο μετατρέπεται σε χώρο όπου ο αριθμός κυριαρχεί πάνω από τη μάθηση, τότε κάτι βαθύτερο έχει ήδη διαταραχθεί. Οι μαθητές δεν μαθαίνουν απλώς να αξιολογούνται· μαθαίνουν να αγχώνονται, να συγκρίνονται, να φοβούνται και, ενίοτε, να παρακάμπτουν τη διαδικασία για να φτάσουν στο αποτέλεσμα.
Το έχω δει επανειλημμένα: παιδιά ικανά, δημιουργικά, με σκέψη και ευαισθησία, να χάνουν τον προσανατολισμό τους μπροστά στην πίεση του βαθμού. Αντί η αξιολόγηση να λειτουργεί ως ευκαιρία ανατροφοδότησης και βελτίωσης, συχνά παρουσιάζεται ως απειλή.
Η παιδαγωγική πτυχή του προβλήματος που προσπερνάται
Το πρόβλημα δεν είναι μόνο ηθικό. Είναι βαθιά παιδαγωγικό. Σε ένα σύστημα όπου η επιτυχία μετριέται σχεδόν αποκλειστικά με αριθμούς, οι μαθητές εκπαιδεύονται να κυνηγούν την επίδοση και όχι την ουσία. Αντί η αξιολόγηση να λειτουργεί ως εργαλείο βελτίωσης, συχνά γίνεται μηχανισμός πίεσης, φόβου και σύγκρισης. Όταν ο βαθμός αποκτά μεγαλύτερη σημασία από τη διαδικασία της μάθησης, η εξαπάτηση παύει να φαίνεται ως εξαίρεση και αρχίζει να μοιάζει, στα μάτια κάποιων, με “λύση ανάγκης”. Και όταν η σχολική επιτυχία ταυτίζεται σχεδόν αποκλειστικά με την επίδοση, τότε ο μαθητής εύκολα πείθεται ότι το ουσιώδες είναι να “περάσει” και όχι να κατανοήσει.
Δεν δικαιολογώ την εξαπάτηση. Όμως ως εκπαιδευτικός οφείλω να αναγνωρίσω ότι, μέσα σε ένα τέτοιο περιβάλλον, η εξαπάτηση παύει για κάποιους να μοιάζει με απόκλιση και αρχίζει να εμφανίζεται ως λύση ανάγκης. Κι αυτό είναι ίσως το πιο ανησυχητικό μήνυμα που μπορεί να δώσει ένα σχολείο: ότι η διαδικασία της μάθησης αξίζει λιγότερο από την επίδειξη του αποτελέσματος.
Δεν είναι τυχαίο ότι η αντιγραφή ανθίζει κυρίως σε περιβάλλοντα όπου ο φόβος της αποτυχίας είναι μεγαλύτερος από την επιθυμία για γνώση. Ένας μαθητής που αισθάνεται ότι η αξία του κρίνεται αποκλειστικά από ένα γραπτό, μπορεί να θεωρήσει πως η αποτυχία είναι καταστροφή. Σε τέτοιες συνθήκες, η αντιγραφή γίνεται για ορισμένους ένας τρόπος αυτοπροστασίας. Δεν δικαιολογείται, αλλά εξηγείται. Και η εξήγηση αυτή είναι αναγκαία αν θέλουμε να αντιμετωπίσουμε το φαινόμενο στη ρίζα του.
Τα αντιφατικά μηνύματα του σύγχρονου σχολείου
Από την άλλη πλευρά, το σχολείο συχνά στέλνει αντιφατικά μηνύματα. Μιλά για καλλιέργεια κριτικής σκέψης, δημιουργικότητα και αυτενέργεια, αλλά στην πράξη επιβραβεύει την αποστήθιση, την τυποποιημένη απάντηση και την επιτυχία στις εξετάσεις. Όταν ο μαθητής αντιλαμβάνεται ότι αυτό που μετρά είναι κυρίως η βαθμολογική επίδοση, προσαρμόζει ανάλογα τη συμπεριφορά του. Δεν είναι λοιπόν περίεργο που αρκετοί καταφεύγουν σε πρακτικές αντιγραφής, ιδίως όταν νιώθουν ότι το σύστημα τους ζητά επίδοση χωρίς πραγματική κατανόηση.
Η λύση δεν βρίσκεται απλώς στην αυστηρότερη επιτήρηση ή σε περισσότερες ποινές. Βρίσκεται κυρίως στην αλλαγή νοοτροπίας. Χρειαζόμαστε ένα σχολείο που να δίνει αξία στη διαδρομή και όχι μόνο στο αποτέλεσμα. Ένα σχολείο που να αναγνωρίζει το λάθος ως μέρος της μάθησης, που να ενθαρρύνει την προσπάθεια, που να αξιολογεί ποικιλότροπα και ουσιαστικά. Όσο πιο ανθρώπινη και παιδαγωγικά στοχευμένη γίνεται η αξιολόγηση, τόσο λιγότερο έδαφος έχει η αντιγραφή.
Οι ευθύνες και η βαρύτητα του ζητήματος-
Ενδείξεις απόκλισης από την ουσία της Παιδείας
Η ευθύνη δεν βαραίνει μόνο τους μαθητές. Βαραίνει το εκπαιδευτικό σύστημα, την κουλτούρα των γονιών, τις κοινωνικές προσδοκίες και τη συλλογική μας εμμονή με το “χαρτί”. Αν θέλουμε μαθητές που να μαθαίνουν με ακεραιότητα, πρέπει πρώτα εμείς οι μεγάλοι να σταματήσουμε να λατρεύουμε τον βαθμό ως απόλυτο σύμβολο επιτυχίας. Διότι όταν η εκπαίδευση μετρά μόνο το αποτέλεσμα, αργά ή γρήγορα θα αρχίσει να παράγει συμπεριφορές που υπηρετούν ακριβώς αυτό το αποτέλεσμα — ακόμη και με ανέντιμα μέσα.
Η ουσία της παιδείας δεν είναι να κατασκευάζει άριστους εξεταζόμενους. Είναι να διαμορφώνει ανθρώπους που μαθαίνουν, σκέφτονται και στέκονται με ευθύνη απέναντι στη γνώση. Και αυτό απαιτεί να μετακινηθούμε από τη λατρεία της βαθμολογίας προς τον σεβασμό της μάθησης. Μόνο τότε θα πάψει η αντιγραφή να εμφανίζεται ως σύμπτωμα ενός σχολείου που ζητά επιδόσεις, αλλά δεν καλλιεργεί ουσιαστική παιδεία.
Αν θέλουμε πραγματικά να αντιμετωπίσουμε το φαινόμενο, δεν αρκεί να ζητούμε εντιμότητα από τους μαθητές. Πρέπει πρώτα να ξαναδώσουμε στην αξιολόγηση τον παιδαγωγικό της χαρακτήρα και στο σχολείο τον αληθινό του σκοπό: όχι να παράγει απλώς βαθμούς, αλλά να καλλιεργεί ανθρώπους που μαθαίνουν με νόημα.
