Λίγο πριν από την έναρξη του ακαδημαϊκού έτους, τα ελληνικά δημόσια Πανεπιστήμια παίρνουν θέση για το πώς η Τεχνητή Νοημοσύνη θα πρέπει να μπει στα αμφιθέατρα. Για την ακρίβεια, για τους όρους με τους οποίους θα συνεχίσει να είναι παρούσα στην καθημερινότητα φοιτητών και διδασκόντων, καθώς ήδη έχει αποτελέσει έναν καθοριστικό παράγοντα αναπροσαρμογής της έννοιας της μάθησης, της γραφής και την έρευνας.
Δεκατρείς πρυτάνεις των ελληνικών δημόσιων πανεπιστημίων μιλούν στο ΑΠΕ-ΜΠΕ για τη σημασία αξιοποίησης της ΤΝ με υπευθυνότητα, διαφάνεια, ισοτιμία και ακαδημαϊκή δεοντολογία, προάγοντας παράλληλα την κριτική σκέψη έναντι της αποστήθισης.
Πρόσφατη έκθεση του ΜΙΤ επεσήμανε ότι η ανεξέλεγκτη χρήση της ΤΝ - και δη των chatbots γλωσσικών, μοντέλων όπως το ChatGPT, το Claude και το Gemini - μπορεί να προκαλέσει «γνωστική συνθηκολόγηση», καθώς η λήψη απαντήσεων από ένα chatbot μπορεί να γεννήσει «την ψευδαίσθηση της μάθησης» σε όσους το χρησιμοποιούν «με την παραμικρή ένδειξη δυσκολίας».
Η ευθύνη του πανεπιστημίου, όπως σημειώνουν, είναι ακριβώς αυτή: το εάν η ΤΝ θα αποτελέσει πρόοδο ή «γνωστική συνθηκολόγηση». Η επιτάχυνση της πρόσβασης στη γνώση δεν θα πρέπει να συνεπάγεται την αποφυγή της προσπάθειας για κατανόηση, επίλυση προβλημάτων και διατύπωση σκέψεων.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, τα ελληνικά δημόσια ΑΕΙ έχουν αναπτύξει ένα σύνολο δράσεων και καλών πρακτικών, οι οποίες αναμένεται να τεθούν στο τραπέζι των συναντήσεων στις επόμενες Συνόδους των Πρυτάνεων, υπό την προεδρία του ΕΚΠΑ, προκειμένου να υπάρξει κοινός «οδικός χάρτης».
Αυτό που επισημαίνεται, είναι ότι η Τεχνητή Νοημοσύνη δεν είναι ζήτημα τεχνολογίας, αλλά κυρίως παιδείας. Έτσι, πέραν της διαμόρφωσης ενός πλαισίου θεμιτής και ορθής χρήσης, κρίνεται απαραίτητη η αλλαγή του τρόπου με τον οποίο οι φοιτητές εκπονούν εργασίες, αξιολογούνται και εξετάζονται. Κατ' επέκταση, ιδιαίτερης σημασίας κρίνεται η λήψη μέτρων για την ισότιμη πρόσβαση των φοιτητών σε εργαλεία ΤΝ.
Ακόμη, αρκετά πανεπιστήμια έχουν ήδη ενσωματώσει στα προγράμματα σπουδών τους μαθήματα που αφορούν στη χρήση, την ηθική και τη δεοντολογία γύρω από ζητήματα που άπτονται της ΤΝ.
Ξεχωριστό κομμάτι των δράσεων των πανεπιστημίων αφορά στη συμβολή τους στη διά βίου εκπαίδευση της ακαδημαϊκής κοινότητας και γενικότερα της κοινωνίας, με μορφωτικές και εκπαιδευτικές δράσεις για φοιτητές και διδάσκοντες, αλλά και μέσω των ΚΕΔΙΒΙΜ για επαγγελματίες και στελέχη της δημόσιας διοίκησης.
Στο ΑΠΕ-ΜΠΕ μίλησαν οι πρυτάνεις του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου, του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, του Πανεπιστημίου Μακεδονίας, του Πανεπιστημίου Δυτικής Μακεδονίας, του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης, του Διεθνούς Πανεπιστημίου Ελλάδος, του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, του Ιονίου Πανεπιστημίου, του Πανεπιστημίου Αιγαίου, του Πανεπιστημίου Κρήτης, του Πανεπιστημίου Πατρών και του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου.
Στο ΑΠΕ-ΜΠΕ μίλησαν οι πρυτάνεις του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, του Εθνικού Μετσοβίου Πολυτεχνείου, του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, του Πανεπιστημίου Μακεδονίας, του Πανεπιστημίου Δυτικής Μακεδονίας, του Δημοκρίτειο Πανεπιστημίου Θράκης, του Διεθνούς Πανεπιστημίου Ελλάδος, του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, του Ιονίου Πανεπιστημίου, του Πανεπιστημίου Αιγαίου, του Πανεπιστημίου Κρήτης, του Πανεπιστημίου Πατρών και του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου.
Γερ. Σιάσος, ΕΚΠΑ: «Διαμόρφωση κοινών βασικών αρχών για τα ελληνικά πανεπιστήμια»
«Η Τεχνητή Νοημοσύνη δεν είναι μια τεχνολογία του μέλλοντος, αλλά μια πραγματικότητα στην καθημερινή μας ζωή, παρούσα στην εκπαίδευση, στην επιστήμη και στην έρευνα. Η αξιοποίησή της μπορεί να μας βοηθήσει σε πολύ μεγάλο βαθμό σε όλα αυτά τα πεδία. Θεωρώ, επομένως, ότι τα πανεπιστήμια, οι καθηγητές και οι ερευνητές θα πρέπει να μάθουμε να την αξιοποιούμε δημιουργικά, με υπευθυνότητα, διαφάνεια και ακαδημαϊκή δεοντολογία. Αυτό βέβαια, δεν σημαίνει ότι θα την υιοθετήσουμε άκριτα. Η ΤΝ μπορεί να επιταχύνει την πρόσβαση στη γνώση και να προσφέρει εξαιρετικά εργαλεία μάθησης. Εάν, όμως, χρησιμοποιείται για να αποφεύγουμε την προσπάθεια της κατανόησης, της επίλυσης ενός προβλήματος ή της διατύπωσης μιας προσωπικής σκέψης, τότε υπάρχει πράγματι ο κίνδυνος να δημιουργείται η ψευδαίσθηση της γνώσης χωρίς την ουσιαστική απόκτησή της. Για τον λόγο αυτό θεωρώ ότι το πραγματικό δίλημμα δεν είναι εάν η Τεχνητή Νοημοσύνη αποτελεί "πρόοδο" ή "γνωστική συνθηκολόγηση". Μπορεί να γίνει το ένα ή το άλλο, ανάλογα με τον τρόπο που θα επιλέξουμε να τη χρησιμοποιήσουμε. Και εδώ ακριβώς βρίσκεται η ευθύνη του Πανεπιστημίου. Στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών έχουμε οργανώσει και υλοποιήσει, τόσο σε κεντρικό όσο και σε επίπεδο επιμέρους ακαδημαϊκών μονάδων, δράσεις ενημέρωσης και επιμόρφωσης της πανεπιστημιακής κοινότητας.
Τμήματα του πανεπιστημίου μας έχουν ήδη προχωρήσει στη διαμόρφωση και δημοσιοποίηση πλαισίων για την ορθή χρήση εργαλείων ΤΝ στην εκπαιδευτική διαδικασία, ενώ ιδιαίτερη σημασία δίνουμε στην ανάπτυξη σχετικών μορφωτικών και εκπαιδευτικών δράσεων τόσο για τους φοιτητές όσο και για τους διδάσκοντες. Υπάρχει ασφαλώς σημαντικός προβληματισμός για τη χρήση της ΤΝ από τους φοιτητές στην εκπόνηση εργασιών ή ακόμη και στις εξετάσεις. Χρειαζόμαστε σαφείς κανόνες, ανάλογα με το γνωστικό αντικείμενο και κυρίως με τον εκπαιδευτικό στόχο κάθε μαθήματος. Αυτό μπορεί να σημαίνει επανασχεδιασμό της αξιολόγησης των φοιτητών, μεγαλύτερη αξιοποίηση προφορικών ή διά ζώσης εξετάσεων, προσωπική υποστήριξη και παρουσίαση εργασιών ή άλλες μορφές αξιολόγησης που πιστοποιούν την πραγματική κατανόηση και όχι απλώς την παραγωγή μιας σωστής απάντησης. Παράλληλα, είναι απαραίτητη η διαφάνεια. Θεωρώ ότι η επόμενη φάση πρέπει να είναι η διαμόρφωση ενός συνεκτικού πλαισίου αρχών και κατευθύνσεων για την Τεχνητή Νοημοσύνη στην εκπαίδευση, το οποίο ταυτόχρονα θα αφήνει στα Τμήματα και στους διδάσκοντες την απαραίτητη ευελιξία να προσαρμόζουν τους κανόνες στις ιδιαιτερότητες κάθε γνωστικού αντικειμένου.
Αντίστοιχη συζήτηση θεωρώ ότι πρέπει να αναπτυχθεί και σε εθνικό επίπεδο. Είναι κάτι που θα θέσουμε μέσω της Συνόδου των Πρυτάνεων, με την ευκαιρία και της προεδρίας που ασκούμε αυτή την περίοδο, ώστε να ανταλλάξουμε καλές πρακτικές και να διαμορφώσουμε κοινές βασικές αρχές για τα ελληνικά πανεπιστήμια».
Ιω. Χατζηγεωργίου, ΕΜΠ: «Επένδυση στην ΤΝ, τους φοιτητές και τις υπολογιστικές υποδομές»
«Η Τεχνητή Νοημοσύνη αδιαμφισβήτητα αποτελεί πρόοδο και μάλιστα υπέρμετρου βαθμού. Στην πραγματικότητα αποτελεί επανάσταση, τέτοιου μεγέθους που σπάνια συναντούν οι κοινωνίες και ο παγκόσμιος πληθυσμός. Ένα επιπρόσθετο και μοναδικό χαρακτηριστικό αποτελεί το γεγονός ότι τα εργαλεία της ΤΝ είναι προσβάσιμα στον παγκόσμιο πληθυσμό. Και πράγματι, δυνητικά, μπορεί να οδηγήσει στη "γνωστική συνθηκολόγηση" υπό την έννοια ότι οι ζητούμενες απαντήσεις λαμβάνονται εύκολα και σε απειροελάχιστα χρονικά διαστήματα. Για την αντιμετώπιση, πχ, ενός μαθηματικού προβλήματος, θα έπρεπε κάποιος να ανατρέξει στη βιβλιογραφία, να αναζητήσει παραπομπές τις οποίες ενδεχομένως δεν είχε διαθέσιμες και να εργαστεί κοπιωδώς προς επίτευξη του στόχου. Η "γνωστική συνθηκολόγηση" εν προκειμένω σημαίνει ότι τίθεται το ερώτημα στο εξειδικευμένο μοντέλο της ΤΝ και η απάντηση λαμβάνεται εν ριπή οφθαλμού. Κάτι όμως εδώ λείπει! Τα ενδιάμεσα στάδια και η εντρύφηση σε αυτά.
Η λήψη της απαραίτητης γνώσης, η κατανόηση των προϋποθέσεων και η κατάκτηση επιπλέον γνωστικής ύλης. Και φυσικά η κριτική σκέψη. Η ΤΝ θα πρέπει να χρησιμοποιείται ως εργαλείο. Και θα πρέπει να γίνει καταληπτό ότι δεν μπορεί να υποκαταστήσει την ανθρώπινη κρίση και, πολύ περισσότερο, το συναίσθημα που διαμορφώνει ή συνδιαμορφώνει τις ανθρώπινες αποφάσεις. Το ΕΜΠ βρίσκεται στην αιχμή της τεχνολογικής έρευνας και της παραγωγής γνώσης. Για εμάς η ΤΝ αποτελεί πρόκληση και ευκαιρία. Επενδύουμε σε αυτή και εκπαιδεύουμε τους φοιτητές μας ανάλογα. Η χρήση της ΤΝ απαιτεί τη διαθεσιμότητα ισχυρότατων υπολογιστικών υποδομών. Πρόσφατα μόλις έχουμε εγκαταστήσει και λειτουργούμε τον ΙΚΑΡΟ, την ισχυρότερη υπερυπολογιστική μονάδα που υπάρχει σε Ελληνικό Πανεπιστήμιο και μία από τις ισχυρότερες σε Ευρωπαϊκά Πανεπιστήμια. Η αρχιτεκτονική του ΙΚΑΡΟΥ έχει διαμορφωθεί κατάλληλα και για την εφαρμογή μοντέλων ΤΝ.
Επιπρόσθετα οφείλω να υπογραμμίσω την πρόσφατη συνεργασία μας με το πασίγνωστο Massachusetts Institute of Technology για την πρόσβαση όλης της Πολυτεχνειακής μας κοινότητας στο πρόγραμμα Universal AI του ΜΙΤ».
Κυρ. Αναστασιάδης, ΑΠΘ: «Επείγει η προαγωγή της κρίσης έναντι της αποστήθισης»
«Αν υπάρχει απειλή από την Τεχνητή Νοημοσύνη είναι μια και μόνη: να της παραχωρήσουμε την κρίση μας, δηλαδή, ό,τι μας οδηγεί σε κατά το δυνατόν επιστημονικά εγκυρότερες και κοινωνικά ασφαλέστερες αποφάσεις. Ο λόγος που ανησυχούν οι Βρυξέλλες ή η Ουάσινγκτον είναι ότι, όταν πρόκειται για πολύ σύνθετες και τεράστιου εύρους συγκεντρώσεις και αξιολογήσεις πληροφοριών, οι άνθρωποι ενδέχεται να μην ελέγξουν την τεκμηρίωση και να μην αμφισβητήσουν τις προτάσεις των ΑΙ agents. Όλες οι υπόλοιπες ανησυχίες - η ηθική, η εγκληματική της χρήση, τα ατυχήματα, οι μονοπωλιακές τάσεις- είναι υπόθεση των θεσμών, της οικονομίας, της ασφάλειας και της άμυνας, όπως συμβαίνει με κάθε τεχνολογία.
Τι χρειαζόμαστε, λοιπόν, για την αξιοποίηση ή για τον έλεγχο της Τεχνητής Νοημοσύνης; Ανθρώπους, κατάλληλα εκπαιδευμένους. Ανθρώπους που δε θα σπαταλούν το μυαλό και το χρόνο τους στη συλλογή, στην απομνημόνευση και στην αναπαραγωγή γνώσεων, αλλά θα καλλιεργούν κρίση, δημιουργικότητα και ικανότητα επίλυσης προβλημάτων και λήψης αποφάσεων. Σε όλα τα στάδια της, αλλά κυρίως στο πανεπιστήμιο, η εκπαίδευση πρέπει πλέον να αναπροσανατολιστεί ανάλογα.
Το γνωρίζαμε και πριν από την AI -είναι κοινός τόπος η προαγωγή της κρίσης έναντι της αποστήθισης- αλλά τώρα επείγει να το κάνουμε. Στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο έχουμε ήδη επιλέξει να εντάξουμε δημιουργικά και υπεύθυνα τις νέες τεχνολογίες στην εκπαιδευτική διαδικασία, εφαρμόζοντας νέες ψηφιακές μορφές διδασκαλίας και αξιολόγησης. Δεν είναι μόνο πρωτοβουλία της Πρυτανικής Αρχής, είναι πραγματικό και μετρημένο αίτημα των ίδιων των φοιτητριών και των φοιτητών μας - στο στο AU Student Barometer που καθιερώσαμε, το 54% ζητά καθοδήγηση για τη χρήση της AI. Και τη χρειάζονται από εμάς και όχι από τους agents, γιατί αλλιώς έχουμε χάσει ήδη τον αγώνα της επικράτησης».
Κων. Παπαδόπουλος, ΠΑΜΑΚ: «Τεχνολογική πρόοδος με ακαδημαϊκή δεοντολογία»
«Στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας προσεγγίζουμε την Τεχνητή Νοημοσύνη ως αντικείμενο επιστημονικής μελέτης, ως εργαλείο έρευνας και εκπαίδευσης και ως πεδίο που εγείρει σημαντικά ζητήματα ακαδημαϊκής δεοντολογίας. Η Τεχνητή Νοημοσύνη δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ούτε με φόβο ούτε με άκριτο ενθουσιασμό. Αποστολή του πανεπιστημίου είναι να κατανοεί, να μελετά και να αξιολογεί κριτικά το νέο, διαμορφώνοντας ταυτόχρονα σαφείς αρχές για την υπεύθυνη αξιοποίησή του. Η Τεχνητή Νοημοσύνη αποτελεί ήδη μέρος της σύγχρονης ακαδημαϊκής πραγματικότητας. Το κρίσιμο ζήτημα είναι οι όροι με τους οποίους ενσωματώνεται στην εκπαίδευση, την έρευνα και τη διοικητική λειτουργία. Στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας η κατεύθυνση που διαμορφώνουμε βασίζεται σε τέσσερις άξονες:
- διαφάνεια στη χρήση της ΤΝ και σαφής δήλωσή της στις ακαδημαϊκές εργασίες,
- προσαρμογή των μορφών αξιολόγησης, ώστε να συνεκτιμώνται η διαδικασία, η κριτική σκέψη και η ουσιαστική κατανόηση,
- συστηματική επιμόρφωση του διδακτικού προσωπικού και
- ουσιαστική ενσωμάτωση της ΤΝ στα προγράμματα σπουδών, μαζί με τη θεωρητική και ηθική της διάσταση. Παράλληλα, παρακολουθούμε τις διεθνείς εξελίξεις και το ευρωπαϊκό κανονιστικό πλαίσιο. Σχεδιάζουμε τη σύνταξη οδηγού για την υπεύθυνη χρήση της ΤΝ στην ακαδημαϊκή και διοικητική λειτουργία του Ιδρύματος και έχουμε ήδη προγραμματίσει την προμήθεια σχετικών αδειών λογισμικού για το προσωπικό σε θέσεις ευθύνης. Η επιλογή μας είναι σαφής: καινοτομία με ευθύνη, τεχνολογική πρόοδος με ακαδημαϊκή δεοντολογία και ενεργός, κριτικός ρόλος του πανεπιστημίου απέναντι στις νέες τεχνολογικές εξελίξεις».
Θ. Θεοδουλίδης, Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας: «Το Πανεπιστήμιο Δυτ. Μακεδονίας σε ρόλο πρωταγωνιστή στη σύνδεση της υπεύθυνης χρήσης ΤΝ με την παραγωγή τεχνολογίας και την προηγμένη έρευνα»
«Η ραγδαία εξέλιξη της Τεχνητής Νοημοσύνης απαιτεί διαρκή εγρήγορση και πρωτοβουλία. Τα ελληνικά πανεπιστήμια έχουν ευθύνη να καθοδηγήσουν αυτή την αλλαγή, μετατρέποντάς την σε ευκαιρία διεθνούς αναβάθμισης μέσω ποιοτικότερης μάθησης και ταχύτερης έρευνας. Προϋπόθεση, ωστόσο, αποτελεί η έγκαιρη διαχείριση κρίσιμων κινδύνων: της μεροληψίας των μοντέλων, της έκθεσης προσωπικών δεδομένων, των πνευματικών δικαιωμάτων και, πρωτίστως, της προστασίας της κριτικής σκέψης. Το ευρωπαϊκό AI Act θέτει τη βάση, όμως απαιτείται ένα σαφές εθνικό πλαίσιο για την ανώτατη εκπαίδευση, συνδιαμορφωμένο από την Πολιτεία και τα ΑΕΙ, με επαρκή χρηματοδότηση και σεβασμό στο αυτοδιοίκητο. Στο Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας θωρακίζουμε την ακαδημαϊκή δεοντολογία ολοκληρώνοντας ενιαίο κανονισμό υπεύθυνης χρήσης. Ταυτόχρονα, η ΤΝ αποτελεί ατμομηχανή της αναπτυξιακής μας στρατηγικής. Αξιοποιώντας το υπό υλοποίηση Green Data Center και τον Υπερυπολογιστή Δυτικής Μακεδονίας, θα συνδέσουμε την ηθική χρήση με την εφαρμοσμένη έρευνα αιχμής στην ενέργεια, την αγροδιατροφή, την υγεία και τα προηγμένα υλικά.
Σε συνδυασμό με το giga project της ΔΕΗ και το Τεχνολογικό Πάρκο, διαμορφώνεται ένας ισχυρός υπολογιστικός πόλος. Το οικοσύστημα αυτό ανοίγει τον δρόμο για τεχνολογική αυτονομία, προσέλκυση καινοτόμων επιχειρήσεων και δημιουργία ποιοτικών θέσεων εργασίας για νέους επιστήμονες. Το στοίχημα του Πανεπιστημίου Δυτικής Μακεδονίας είναι εθνικό: περνάμε από την εποχή του λιγνίτη στην οικονομία της γνώσης, με τεχνολογία που υπηρετεί τον άνθρωπο».
Μ. Μιχαλοπούλου, ΔΠΘ: «Κρίσιμος ο σχεδιασμός για τη χρήση της ΤΝ»
«Η Τεχνητή Νοημοσύνη εμπεριέχει τόσο ευκαιρίες όσο και απειλές. Για τα ΑΕΙ δεν είναι κατά την άποψη μου απειλητική, αλλά ο κίνδυνος μπορεί να προκύπτει από την έλλειψη σχεδιασμού γύρω από τη χρήση της. Στους υφιστάμενους κινδύνους θα ανέφερα την υπονόμευση της ακαδημαϊκής ακεραιότητας σε παραδοσιακές μορφές αξιολόγησης, την υποχώρηση της κριτικής σκέψης των φοιτητών αλλά και την ανισότητα πρόσβασης μεταξύ φοιτητών. Ταυτόχρονα, όμως, με την ενσωμάτωση τους στη διδασκαλία και στην έρευνα δημιουργούνται κρίσιμες ευκαιρίες, όπως η εξατομικευμένη μάθηση, η επιτάχυνση της έρευνας, η απαραίτητη σήμερα διοικητική αποδοτικότητα, και η ανάπτυξη νέων ερευνητικών πεδίων. Απαραίτητη είναι η εκπαίδευση διδακτικού προσωπικού στην παιδαγωγική ενσωμάτωση και όχι μόνο στον εντοπισμό κατάχρησης, η ανάπτυξη του ψηφιακού γραμματισμού με την ενσωμάτωση της στα προγράμματα σπουδών και τέλος η συστηματική παροχή πληροφόρησης σχετικά με τις κατευθυντήριες γραμμές και πλαίσιο ηθiκής χρήσης της για την εκπαίδευση και την έρευνα.
Το Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης, στο πλαίσιο του στρατηγικού του σχεδιασμού έχει προχωρήσει σε συγκεκριμένες πρωτοβουλίες αξιοποιώντας τα διαθέσιμα εργαλεία αλλά και ενσωματώνοντας συνεχώς νέα. Εχουμε προχωρήσει σε συνεργασία με την πρωτοβουλία του ΜΙΤ Open ΑΙ έτσι ώστε το σχετικό πλαίσιο εκπαίδευσης να είναι διαθέσιμο στους φοιτητές του πανεπιστημίου μας, ενώ σημαντικές ερευνητικές πρωτοβουλίες και δράσεις στο ΔΠΘ αφορούν στην αξιοποίηση και προώθηση του Ευρωπαϊκού Πλαισίου για την Τεχνητή Nοημοσύνη, "European AI ACT", σε τομείς, όπως η ψηφιακή γεωργία και η υγεία».
Σταμ. Αγγελόπουλος, ΔΙΠΑΕ: «Χρήση της ΤΝ, με σκοπό την ανάπτυξη και την καινοτομία»
«Το Διεθνές Πανεπιστήμιο της Ελλάδος έχει αναπτύξει μία σειρά από δράσεις για την εκπαίδευση της πανεπιστημιακής κοινότητας πάνω σε θέματα που αφορούν την Τεχνητή Νοημοσύνη. Μέσα από το Κέντρο Επιμόρφωσης και Διά Βίου Μάθησης και σε συνεργασία με το Digital Education Council (DEC) υλοποιούνται τρία στοχευμένα προγράμματα κατάρτισης τα οποία απευθύνονται σε διαφορετικές ομάδες της πανεπιστημιακής κοινότητας:
- Στις φοιτήτριες και στους φοιτητές. Στοχεύει στην εξοικείωσή τους, με βασικές έννοιες της Τεχνητής Νοημοσύνης, τη σωστή χρήση εργαλείων ΤΝ, το prompting, την αξιολόγηση των αποτελεσμάτων που παράγει η ΤΝ και κυρίως, τους κανόνες δεοντολογίας και υπεύθυνης χρήσης της, στο πλαίσιο της εκπαιδευτικής διαδικασίας.
- Στους διδάσκοντες, με στόχο την αξιοποίηση της ΤΝ στην εκπαίδευση και ειδικότερα: στη δημιουργία και προσαρμογή του εκπαιδευτικού υλικού, στην ανάπτυξη σύγχρονων μεθόδων διδασκαλίας και αξιολόγησης, στην εξατομικευμένη μάθηση αλλά και στην αντιμετώπιση ζητημάτων ακαδημαϊκής ακεραιότητας και δεοντολογίας που προκύπτουν από τη χρήση ΤΝ.
- Στο διοικητικό προσωπικό. Αφορά την αξιοποίηση της ΤΝ σε διοικητικές διαδικασίες, στην επεξεργασία και αξιοποίηση δεδομένων, στην αυτοματοποίηση επαναλαμβανόμενων διαδικασιών και εν συνόλω, στον ψηφιακό μετασχηματισμό υπηρεσιών του Πανεπιστημίου και αρχειοθέτησης. Παράλληλα, το Διεθνές Πανεπιστήμιο της Ελλάδος έχει αναπτύξει και αξιοποιεί ψηφιακές υποδομές για τη διεξαγωγή ψηφιακών εξετάσεων και αξιοποιεί το σύστημα Turnitin (κορυφαίο διεθνές λογισμικό ανίχνευσης λογοκλοπής, αντιγραφής και παραγωγής κειμένου από ΤΝ), το οποίο μπορεί να αξιοποιεί ο διδάσκων, στο πλαίσιο της αξιολόγησής του.
Ο στόχος μας δεν είναι να αξιοποιήσουμε την ΤΝ σαν έναν κίνδυνο αλλά, να την εντάξουμε με ορθολογικό τρόπο, στην εκπαιδευτική διαδικασία. Θέλουμε να δημιουργήσουμε τις προϋποθέσεις, ώστε φοιτητές, διδάσκοντες και διοικητικό προσωπικό να γνωρίζουν πώς να χρησιμοποιούν την ΤΝ με υπεύθυνο, παραγωγικό και ασφαλή τρόπο. Η ΤΝ αποτελεί πλέον μέρος της καθημερινότητας και ο ρόλος του πανεπιστημίου είναι να προετοιμάζει τα μέλη του, ώστε να μπορούν να την αξιοποιούν προς όφελος της έρευνας, της εκπαίδευσης και της διοίκησης. Προσβλέπουμε στη χρήση της ΤΝ, με σκοπό την ανάπτυξη και την καινοτομία».
Άννα Μπατιστάτου, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων: «Το πανεπιστήμιο ως θεσμός τεκμηριωμένης αξιολόγησης και επιστημονικής λογοδοσίας»
«Η συζήτηση για την Τεχνητή Νοημοσύνη στην τριτοβάθμια εκπαίδευση συχνά επικεντρώνεται στα εργαλεία και στους κινδύνους που προέρχονται από αυτά. Το ζήτημα όμως είναι βαθύτερο. Η ΤΝ χρησιμοποιείται ήδη, από φοιτητές/τριες και διδάσκοντες/ουσες. Το πραγματικό ερώτημα είναι τι σημαίνει πλέον, στις νέες συνθήκες, να μαθαίνει, να γράφει και να ερευνά κανείς. Όταν η χρήση της γίνεται άκριτα, υπάρχει ο κίνδυνος να αποδυναμωθεί ό,τι το πανεπιστήμιο οφείλει να καλλιεργεί: κριτική σκέψη, συνθετική ικανότητα, ακαδημαϊκή ακεραιότητα, ικανότητα των νέων επιστημόνων να διαμορφώνουν αυτόνομη δική τους κρίση. Πρόσφατα, η Σύγκλητος του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων ενέκρινε ομόφωνα μια ενιαία πολιτική για τη χρήση της Τεχνητής Νοημοσύνης στην εκπαίδευση, την έρευνα και τη λειτουργία του Ιδρύματος. Θεσπίστηκε έτσι ένα ενιαίο πλαίσιο για την υπεύθυνη, ασφαλή, νόμιμη, διαφανή και ανθρωποκεντρική χρήση συστημάτων Τεχνητής Νοημοσύνης.
Επόμενα βήματα είναι η ενημέρωση όλης της πανεπιστημιακής κοινότητας, η επιμόρφωση των διδασκόντων/ουσών, η προσαρμογή των τρόπων αξιολόγησης και η τακτική αναθεώρηση της πολιτικής, καθώς τα εργαλεία εξελίσσονται ταχύτατα. Παράλληλα, υπάρχει μέριμνα ώστε ο φοιτητικός πληθυσμός να αποκτά τα εφόδια για να κατανοεί αυτά τα συστήματα. Με απόφαση της Συγκλήτου εντάσσονται οριζόντια μαθήματα ψηφιακού εγγραμματισμού σε όλα τα προγράμματα σπουδών. Σε μια εποχή που η Τεχνητή Νοημοσύνη επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο αποκτούμε τη γνώση και τον τρόπο με τον οποίο της αποδίδουμε αξιοπιστία, ο ρόλος του πανεπιστημίου ως θεσμού τεκμηριωμένης αξιολόγησης και επιστημονικής λογοδοσίας είναι κριτικής σημασίας».
Ανδρ. Φλώρος, Ιόνιο Πανεπιστήμιο: «Το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν, αλλά με ποιους όρους εισέρχεται η ΤΝ στα πανεπιστήμια»
«Η Τεχνητή Νοημοσύνη αποτελεί ήδη μέρος της καθημερινότητας των φοιτητών και, ως εκ τούτου, το ζήτημα για τα Πανεπιστήμια δεν είναι πλέον η αποδοχή ή η απόρριψή της, αλλά οι όροι με τους οποίους εντάσσεται στην εκπαιδευτική διαδικασία. Δύο προσεγγίσεις είναι ανεπαρκείς: αφενός η απαγορευτική αντιμετώπιση της ΤΝ ως εργαλείου αντιγραφής και αφετέρου η άκριτη υιοθέτησή της. Και οι δύο στάσεις έχουν την ίδια, λανθασμένη αφετηρία: θεωρούν ότι η ΤΝ είναι ζήτημα τεχνολογίας. Όμως δεν είναι. Είναι ζήτημα πρωτίστως παιδείας. Στο πλαίσιο αυτό, το Ιόνιο Πανεπιστήμιο έχει επιλέξει να θέσει την εκπαίδευση στο επίκεντρο. Το Ίδρυμα προχώρησε στην ενσωμάτωση μαθημάτων ΤΝ σε όλα τα προπτυχιακά προγράμματα σπουδών του, σε επίπεδο ιδρυματικού σχεδιασμού. Τα μαθήματα αφορούν τόσο τη χρήση εργαλείων ΤΝ όσο και ζητήματα ηθικής και δεοντολογίας. Ένας απόφοιτος που γνωρίζει να χειρίζεται ένα σύστημα χωρίς να μπορεί να το κρίνει, δεν μπορεί να θεωρηθεί εκπαιδευμένος, αλλά εξαρτημένος από αυτό. Είναι μεγάλη η σημασία της κατανόησης της ευθύνης, των δεδομένων, των πιθανών προκαταλήψεων και των ορίων μεταξύ υποβοήθησης και υποκατάστασης της ανθρώπινης σκέψης.
Παράλληλα, μέσω του Κέντρου Επιμόρφωσης και Διά Βίου Μάθησης (ΚΕΔΙΒΙΜ), το πανεπιστήμιο έχει ανακοινώσει επιμορφωτικά προγράμματα στην ΤΝ, απευθυνόμενα μεταξύ άλλων σε εκπαιδευτικούς, επαγγελματίες και στελέχη της δημόσιας διοίκησης. Ο σχεδιασμός περιλαμβάνει επίσης τη διαμόρφωση πλαισίου ακαδημαϊκής ακεραιότητας για τη χρήση της ΤΝ και την υποστήριξη και εκπαίδευση του διδακτικού προσωπικού. Η ΤΝ δεν αλλάζει τον διαχρονικό στόχο του πανεπιστημίου, απλώς καθιστά τη μετάβαση στη νέα πραγματικότητα εξαιρετικά επείγουσα».
Στ. Ξανθόπουλος, Πανεπιστήμιο Αιγαίου: «Οι τρεις βασικές υποχρεώσεις των πανεπιστημίων»
«Η Τεχνητή Νοημοσύνη είναι ήδη μέρος της καθημερινότητάς μας. Επομένως, το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν χρησιμοποιείται στα πανεπιστήμια - αυτό είναι πλέον δεδομένο - αλλά αν τα πανεπιστήμια θα μπορέσουν να παίξουν ουσιαστικό ρόλο, ώστε η χρήση της να γίνεται με επίγνωση των δυνατοτήτων, των ορίων και των κινδύνων της, με κριτική σκέψη, διαφάνεια και ευθύνη. Σε αυτή τη νέα συνθήκη, ο ρόλος του πανεπιστημίου γίνεται ακόμη πιο απαιτητικός. Όταν γίνεται τόσο εύκολο να παραχθεί μια πειστική απάντηση, αποκτούν ακόμη μεγαλύτερη αξία η βαθιά γνώση, η κρίση και κυρίως η ικανότητα να ελέγχουμε αν μια απάντηση είναι επαρκώς τεκμηριωμένη και αξιόπιστη. Ταυτόχρονα, οι ευκαιρίες είναι σημαντικές: εξατομικευμένη μάθηση, άμεση ανατροφοδότηση, νέοι τρόποι δημιουργίας εκπαιδευτικού υλικού, καλύτερη υποστήριξη φοιτητών, επιτάχυνση βιβλιογραφικής αναζήτησης και επεξεργασίας, ανάλυση δεδομένων, συγγραφή και έλεγχος κώδικα, διερεύνηση νέων υποθέσεων κ.λπ.
Όμως, θα πρέπει να παραμένει ξεκάθαρο ότι άλλο η αξιοποίηση της ΤΝ για να ενισχύσουμε την ανθρώπινη εργασία και άλλο η εκχώρηση της κρίσης μας σε αυτήν. Η επιστημονική ευθύνη για την επιλογή των δεδομένων, την ορθότητα της μεθοδολογίας, την αξιοπιστία των αποτελεσμάτων και την τεκμηρίωση των συμπερασμάτων παραμένει στον ερευνητή, στο διδάσκοντα και στο φοιτητή. Από αυτή τη νέα πραγματικότητα προκύπτουν, κατά τη γνώμη μου, τρεις βασικές υποχρεώσεις για τα Πανεπιστήμια:
- Να ανανεώσουν τα προγράμματα των σπουδών τους. Στο Πανεπιστήμιο Αιγαίου έχουμε επεξεργαστεί και προετοιμάζουμε ένα νέο και καινοτόμο πρόγραμμα σπουδών με τίτλο "Ανάλυση Δεδομένων και Υπολογιστική Νοημοσύνη", που έρχεται να απαντήσει στη διαπιστωμένη και επιτακτική ανάγκη για αποφοίτους που να μην είναι απλοί χρήστες ΤΝ αλλά να κατανοούν τις μαθηματικές, στατιστικές και υπολογιστικές βάσεις πίσω από τους αλγορίθμους, μαζί με τις δυνατότητες και τα όριά τους.
- Να συμβάλουν στη δια βίου εκπαίδευση της κοινωνίας. Μέσω του Κέντρου Επιμόρφωσης και Δια Βίου Μάθησης του Πανεπιστημίου Αιγαίου έχουν ήδη αναπτυχθεί και υλοποιούνται προγράμματα επιμόρφωσης στην ΤΝ, μεταξύ άλλων στην εκπαίδευση, στη δημιουργικότητα και στη διοίκηση.
- Να διαμορφώσουν σαφείς κανόνες για την υπεύθυνη χρήση της ΤΝ στην εκπαιδευτική και ερευνητική διαδικασία. Η Σύγκλητος του Πανεπιστημίου Αιγαίου έχει ήδη εγκρίνει πλαίσιο για την υπεύθυνη χρήση της παραγωγικής ΤΝ στη διδασκαλία, τη μάθηση και την αξιολόγηση, με βασικές αρχές την ακαδημαϊκή ακεραιότητα, τη διαφάνεια, την προστασία των δεδομένων και την ισότιμη πρόσβαση.Το πλαίσιο προβλέπει πέντε επίπεδα χρήσης, από περιπτώσεις πλήρους απαγόρευσης έως περιπτώσεις όπου η ίδια η χρήση της ΤΝ αποτελεί μέρος του μαθησιακού στόχου και αξιολογείται. Προβλέπει επίσης σαφή πολιτική ανά μάθημα και εργασία, δήλωση της χρήσης όπου χρειάζεται, προστασία δεδομένων και μεγαλύτερη έμφαση στα "ίχνη της διαδικασίας" της εργασίας».
Γ. Κοντάκης, Πανεπιστήμιο Κρήτης: «Προς την κατεύθυνση ενσωμάτωσης των ορθών και θεμιτών χρήσεων της Παραγωγικής Τεχνητής Νοημοσύνης»
«Το Πανεπιστήμιο Κρήτης κινείται προς την κατεύθυνση ενσωμάτωσης των ορθών και θεμιτών χρήσεων της Παραγωγικής Τεχνητής Νοημοσύνης (GenAI) στην εκπαίδευση, ώστε οι φοιτητές να αποκτούν μεν την εμπειρία αυτών των τεχνολογιών, χωρίς ωστόσο να επηρεάζεται αρνητικά η μαθησιακή διαδικασία.
Το πανεπιστήμιο έχει συστήσει επιτροπή για να μελετήσει τις επιπτώσεις των νέων και αναδυόμενων τεχνολογιών στην διδασκαλία, τη μάθηση και την αξιολόγηση.
Εντός του χειμερινού εξαμήνου 2026-27 η Επιτροπή θα εισηγηθεί επικαιροποίηση του εσωτερικού κανονισμού του πανεπιστημίου λαμβάνοντας υπόψη τις δυνατότητες αυτών των τεχνολογιών, με στόχο να διασφαλίσει ότι η αξιολόγηση στα μαθήματα των Προγραμμάτων Σπουδών του θα συνεχίσει να γίνεται με αδιάβλητο τρόπο».
Χρ. Μπούρας, Πανεπιστήμιο Πατρών: «Πρέπει να ξανασυναντηθούν η επιστήμη με τις ανθρωπιστικές σπουδές»
«Είναι λάθος προσέγγιση να θεωρούμε ότι η μεγάλη δυνατότητα της Τεχνητής Νοημοσύνης είναι μόνο η αυτοματοποίηση. Αυτό που μπορεί να κάνει η ΤΝ και μάλιστα πολύ καλά είναι με τους μηχανισμούς της να επιταχύνει την επιστημονική ανακάλυψη. Ο άνθρωπος θα είναι πάντα στο επίκεντρο όλων των ανακαλύψεων με τα ανθρώπινα χαρακτηριστικά. Η μεγάλη πρόσκληση σήμερα είναι να δουλέψουμε στην επαναπροσέγγιση της επιστήμης με τη δημιουργία. Η προσέγγιση πρέπει να γίνει με τη διαπίστωση ότι δεν υπάρχουν τείχη ανάμεσα στην τέχνη και τη δημιουργία και στις θετικές επιστήμες. Μην ξεχνάμε ότι με περισσότερα δεδομένα και μεγαλύτερη υπολογιστική ισχύ δεν θα προκύψουν οι νέες μεγάλες ανακαλύψεις. Πρέπει οι άνθρωποι να εργασθούν, συνδυάζοντας διαφορετικά πεδία γνώσης και με φαντασία και διαίσθηση και βλέποντας μακριά, πέρα από γραμμές και ορίζοντες. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι η τεχνολογία, και στην περίπτωση μας η ΤΝ, μπορεί να μας δείξει τι μπορούμε να κάνουμε, αλλά δεν μπορεί να πάρει την απόφαση τι είναι το επιθυμητό για τους ανθρώπους. Παραμένει κρίσιμος ο ρόλος των ανθρωπιστικών σπουδών, η φιλοσοφία, οι τέχνες και οι κοινωνικές και ανθρωπιστικές σπουδές.
Η ΤΝ δεν θα αποφασίσει τα προβλήματα που θα λύσουμε, το ποιος θα έχει όφελος από αυτήν και ποιες είναι οι αξίες που πρέπει να προστατεύσουμε. Αυτό είναι κοινωνικές και πολιτικές επιλογές. Η επένδυση στην Τεχνητή Νοημοσύνη πρέπει να γίνει στα πεδία της κλιματικής αλλαγής, στην υγεία και την εκπαίδευση. Πρέπει να ξανασυναντηθούν η επιστήμη με τις ανθρωπιστικές σπουδές. Το Πανεπιστήμιο Πατρών έχει πάρει μια σειρά από πρωτοβουλίες για τη Τεχνητή Νοημοσύνη. Συγκεκριμένα:
- Έχει δημιουργήσει μια επιτροπή, η οποία παρουσίασε ένα οδικό χάρτη για τη χρήση της Τεχνητής Νοημοσύνης στην εκπαίδευση, στην έρευνα και στη διοίκηση.
- Επιμορφώνει όλους τους νεοδιόριστους καθηγητές σε θέματα Τεχνητής Νοημοσύνης.
- Προσφέρει στο ΚΕΔΙΒΙΜ του σειρά σεμιναρίων σε θέματα Τεχνητής Νοημοσύνης
- Σχεδιάζει δύο οριζόντια μαθήματα για τις φοιτήτριες και τους φοιτητές του: Ένα σε θέματα τεχνολογικά για τη Τεχνητή Νοημοσύνη και το δεύτερο σε φιλοσοφικά και ανθρωπιστικά.
- Ολοκληρώνει ένα πρόγραμμα μεταπτυχιακών σπουδών σε συνεργασία με το Πανεπιστήμιο Λευκωσίας, σε θέματα Τεχνητής Νοημοσύνης.
- Έχει μια επώνυμη έδρα σε θέματα Τεχνητής Νοημοσύνης, με χορηγία του κ. Θ. Στεφανόπουλου.
- Διερευνά τη δυνατότητα ενός ξενόγλωσσου προπτυχιακού μαθήματος στο αντικείμενο της μηχανικής της Τεχνητής Νοημοσύνης.
- Έχει αρκετές δημοσιεύσεις στο αντικείμενο της Τεχνητής Νοημοσύνης και προσελκύει σημαντικά έργα και χρηματοδότηση».
Σοφ. Ζυγά, Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου: «Τροποποίηση προγραμμάτων σπουδών και αλλαγή του τρόπου αξιολόγησης των φοιτητών»
«Η έλευση των νέων εργαλείων Τεχνητής Νοημοσύνης έχει δημιουργήσει μια μεγάλη συζήτηση σχετικά με εκπαιδευτικό μοντέλο, τη στάση που πρέπει να κρατήσει η εκπαιδευτική κοινότητα και τις μελλοντικές προεκτάσεις στην εκπαίδευση. Η αρχική αμηχανία έχει αρχίσει να δίνει τη θέση της σε πιο συνετή, δομημένη αντιμετώπιση. Τα νέα εργαλεία ΤΝ επηρεάζουν τη διαδικασία μάθησης σε πολλαπλές πτυχές (πώς μαθαίνουμε, πώς συμβιώνουμε με τις νέες τεχνολογίες, πώς αξιολογούμε την ίδια τη διαδικασία μάθησης). Παλιές τεχνικές αξιολόγησης, όπως η συγγραφή μιας εργασίας, μπορούν σήμερα εύκολα να εκτελεστούν από ένα σύστημα ΤΝ.
Η εστίασή μας δεν θα πρέπει να περιορίζεται στον εντοπισμό των εργασιών που βασίζονται στη λογοκλοπή, αλλά θα πρέπει να επεκτείνεται στην αλλαγή του τρόπου αξιολόγησης των φοιτητών και βεβαίως στην ανάπτυξη της κριτικής τους σκέψης.
Η ΤΝ μπορεί να αξιοποιηθεί ως ένα χρήσιμο εργαλείο στο πλαίσιο της μαθησιακής διαδικασίας απελευθερώνοντας χρόνο για πρωτότυπη σκέψη. Όμως, τέτοιες δυνατότητες απαιτούν το γραμματισμό των φοιτητών στην ΤΝ. Οι φοιτητές/τριες πρέπει να μάθουν να χρησιμοποιούν αποτελεσματικά τα εργαλεία ΤΝ, να κατανοούν τα όρια τους και να κρίνουν τα αποτελέσματά τους. Θα πρέπει να αντιλαμβάνονται τα ηθικά διλήμματα, τις πιθανές προκαταλήψεις των μοντέλων ΤΝ και τα ζητήματα προστασίας προσωπικών δεδομένων. Και βέβαια θα πρέπει να κατανοήσουν πως καμία τεχνολογία δεν μπορεί να υποκαταστήσει την ανθρώπινη δημιουργικότητα, έκφραση και ενσυναίσθηση.
Ήδη από το 2023, το Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου έχει συμπεριλάβει ειδική διάταξη για τη χρήση της Τεχνητής Νοημοσύνης στον κώδικα δεοντολογίας και καλής πρακτικής για ακαδημαϊκά, διοικητικά και ερευνητικά θέματα. Όλα τα τμήματα του πανεπιστημίου μας έχουν ξεκινήσει μια προσπάθεια προσαρμογής των προπτυχιακών και μεταπτυχιακών προγραμμάτων σπουδών στη νέα πραγματικότητα της ΤΝ.
Ανάλογα με το τμήμα και τους εκπαιδευτικούς στόχους του προγράμματος σπουδών τα τμήματα τροποποιούν τα προγράμματα σπουδών εντάσσοντας τη χρήση εργαλείων ΤΝ είτε ως αυτόνομα μαθήματα είτε -συχνότερα- στα πλαίσια υφιστάμενων μαθημάτων ως εργαλεία που ο μελλοντικός απόφοιτος πρέπει να γνωρίζει και χρησιμοποιεί αποτελεσματικά και ηθικά.
Τελικός στόχος όλων των προγραμμάτων σπουδών είναι να εκπαιδεύσουν τους φοιτητές να σκέφτονται ανεξάρτητα, να αμφισβητούν τα αλγοριθμικά αποτελέσματα και να αξιοποιούν την τεχνολογία ως πολλαπλασιαστή της δικής τους δημιουργικότητας. Παράλληλα, η νέα πρυτανική αρχή του Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου βρίσκεται σε διαδικασία σύνταξης μιας ιδρυματικής πολιτικής για την Τεχνητή Νοημοσύνη και τη χρήση της, η οποία θα εξασφαλίζει την ακαδημαϊκή ελευθερία αφήνοντας τα απαραίτητα περιθώρια για καινοτομία, στα πλαίσια πάντα του ευρωπαϊκού θεσμικού πλαισίου (Ευρωπαϊκή Πράξη για την ΤΝ - EU AI Act και Γενικός Κανονισμός Προστασίας Δεδομένων - GDPR)».
Για το αφιέρωμα έγραψαν η συντάκτρια εκπαιδευτικού ρεπορτάζ του ΑΠΕ-ΜΠΕ, Αθηνά Καστρινάκη και οι ανταποκριτές του ΑΠΕ-ΜΠΕ Σμαρώ Αβραμίδου, Ηλίας Κάνιστρας, Σπυρίδων Κουταβάς, Στρατής Μπαλάσκας, Ράνια Μωραϊτη, Λαμπρινή Παπαδημητρίου, Μαίρη Τζώρα και 'Αννη Ταπάσκου. Την επιμέλεια έχουν ο Κυριάκος Κορτέσης και η Σοφία Παπαδοπούλου.
