Όταν κυκλοφόρησαν οι πρώτες εικόνες της νέας κινηματογραφικής Οδύσσειας του Christopher Nolan, μεγάλο μέρος της δημόσιας συζήτησης επικεντρώθηκε στην επιλογή της ηθοποιού που ενσαρκώνει την Ελένη. Το χρώμα του δέρματός της, η εμφανής ουλή στο πρόσωπό της και η απόκλιση από την κλασική εικονογραφία προκάλεσαν έντονες αντιδράσεις.
Ίσως όμως, πριν βιαστούμε να αποφανθούμε αν αυτή είναι ή δεν είναι η «σωστή» Ελένη, αξίζει να θυμηθούμε ότι η Ελένη δεν υπήρξε ποτέ μία.
Ο Όμηρος μας χάρισε την Ελένη που έγινε σύμβολο της απόλυτης ομορφιάς. Τόσο όμορφη, ώστε η παράδοση τη συνέδεσε με έναν δεκαετή πόλεμο. Δεν είναι απλώς μια γυναίκα· είναι το πρόσωπο πάνω στο οποίο προβάλλονται ο πόθος, η δόξα και η καταστροφή.
Ο Στησίχορος ήταν ο πρώτος που τόλμησε να ανατρέψει αυτή τη βεβαιότητα. Στην περίφημη Παλινωδία του ισχυρίστηκε ότι στην Τροία δεν πήγε ποτέ η πραγματική Ελένη, αλλά μόνο το είδωλό της. Η αλήθεια και η εικόνα παύουν να ταυτίζονται.
Ο Ευριπίδης προχώρησε ακόμη πιο πέρα. Στην Ελένη του, η ομορφιά δεν είναι ευλογία αλλά κατάρα. Η πραγματική Ελένη είναι αθώα, όμως καταδικάζεται από την εικόνα που έχουν οι άλλοι γι’ αυτήν. Υποφέρει όχι γι’ αυτό που είναι, αλλά γι’ αυτό που όλοι πιστεύουν ότι είναι. Το φαίνεσθαι υπερισχύει του εἶναι. Δεν είναι τυχαίο ότι ο Ευριπίδης βάζει την ηρωίδα του να διαμαρτύρεται για τη μοίρα της. Η ομορφιά της δεν της χάρισε ευτυχία· έγινε η αιτία να χάσει την τιμή της, τον σύζυγό της, την πατρίδα της και την ίδια της την ταυτότητα.
Αιώνες αργότερα, ο Γιώργος Σεφέρης, δανειζόμενος τον Τεύκρο του Ευριπίδη, μετατρέπει την Ελένη σε σύμβολο της ματαιότητας του πολέμου. «Για ένα πουκάμισο αδειανό, για μιαν Ελένη». Δεν τον ενδιαφέρει πια η γυναίκα· τον ενδιαφέρει το ανθρώπινο τίμημα των ψευδαισθήσεων.
Ο Γιάννης Ρίτσος απογυμνώνει ακόμη περισσότερο τον μύθο. Η ωραιότερη γυναίκα του κόσμου γερνά. Η ομορφιά παύει να είναι η ταυτότητά της. Μένει ένας άνθρωπος αντιμέτωπος με τον χρόνο, τη μνήμη και τη φθορά.
Και έρχεται ο Christopher Nolan.
Αν ο Ευριπίδης αμφισβήτησε την ιστορία της Ελένης, μήπως ο Nolan αμφισβητεί την εικόνα της;
Αν ο Ευριπίδης μετατόπισε το ενδιαφέρον από την ομορφιά στην αλήθεια, από το φαίνεσθαι στο εἶναι, μήπως ο Nolan επιχειρεί να μετατοπίσει το ενδιαφέρον από την εξωτερική εμφάνιση στον ίδιο τον άνθρωπο;
Η πρώτη αντίδραση πολλών από εμάς ήταν να σχολιάσουμε το πρόσωπό της. Το χρώμα του δέρματός της. Την ουλή της. Μήπως, λοιπόν, πέσαμε ακριβώς στην παγίδα που περιγράφει ο Ευριπίδης;
Μήπως η ουλή δεν λειτουργεί απλώς ως ένα αισθητικό χαρακτηριστικό; Μήπως είναι η άρνηση της αψεγάδιαστης καλλονής που κυριάρχησε επί αιώνες στην τέχνη; Μήπως σημαίνει κάτι ακόμη βαθύτερο;
Η Ελένη υπήρξε μια γυναίκα πάνω στην οποία αποφάσιζαν πάντοτε άλλοι. Οι θεοί καθόρισαν τη μοίρα της. Η Αφροδίτη την προσέφερε ως έπαθλο στον Πάρη. Οι άνδρες πολέμησαν στο όνομά της. Οι ποιητές την ερμήνευσαν. Οι κοινωνίες τη δίκασαν. Η ίδια σπάνια είχε τον λόγο.
Μήπως, λοιπόν, η σημαδεμένη Ελένη του Nolan δεν κουβαλά μόνο τα τραύματα ενός πολέμου, αλλά και τα σημάδια που άφησαν πάνω της θεοί και άνθρωποι; Μήπως η ουλή της δεν αφηγείται μόνο μια πληγή, αλλά την ιστορία μιας γυναίκας που υπήρξε διαρκώς αντικείμενο επιθυμίας, εξουσίας και κρίσης;
Δεν γνωρίζουμε αν αυτή ήταν η πρόθεση του Nolan. Ξέρουμε όμως ότι οι μεγάλοι δημιουργοί συνομιλούν με τους μεγάλους μύθους. Και ίσως αυτός να είναι ο δικός του διάλογος με τον Ευριπίδη (και όχι μόνο με τον Όμηρο): μια Ελένη που ζητά να πάψουμε να την κοιτάζουμε μόνο ως την ωραιότερη γυναίκα του κόσμου και να αρχίσουμε να τη βλέπουμε ως άνθρωπο.
Από την ομορφιά του Ομήρου.
Στο είδωλο του Στησίχορου.
Στην αθωότητα του Ευριπίδη.
Στη ματαιότητα του Σεφέρη.
Στην ανθρώπινη φθορά του Ρίτσου.
Και, ίσως, στη σημαδεμένη Ελένη του Christopher Nolan.
Ίσως τελικά αυτή να είναι η μεγαλύτερη δύναμη των μεγάλων μύθων. Δεν επιβιώνουν επειδή μένουν αμετάβλητοι. Επιβιώνουν επειδή κάθε εποχή τολμά να τους ξαναδιαβάσει μέσα από τα δικά της ερωτήματα.
Και η Ελένη, εδώ και σχεδόν τρεις χιλιάδες χρόνια, συνεχίζει να μας αναγκάζει να αναρωτιόμαστε όχι μόνο ποια ήταν, αλλά και πώς επιλέγουμε κάθε φορά να τη βλέπουμε.
Φιλόλογος, Αγγλική Σχολή Λευκωσίας – Ειδική Επιστήμονας Διδασκαλίας, Πανεπιστήμιο Κύπρου – Εκπαιδεύτρια Εκπαιδευτικών (Erasmus+)
