Χρήστος Κάτσικας Υπάρχουν αλλαγές που ανακοινώνονται με τυμπανοκρουσίες και άλλες που συντελούνται σχεδόν αθόρυβα, αλλάζουν όμως βαθιά τον τρόπο που λειτουργεί ένα σύστημα. Στο ελληνικό σχολείο των τελευταίων ετών, οι νομοθετικές παρεμβάσεις για τα ψηφιακά μέσα, τις πλατφόρμες, την αξιολόγηση, τις δράσεις και το πειθαρχικό πλαίσιο δεν αποτελούν απλώς επιμέρους ρυθμίσεις. Συνθέτουν σταδιακά ένα νέο περιβάλλον, μια διαφορετική «κουλτούρα» εκπαίδευσης.
Και το ερώτημα που αναδύεται όλο και πιο έντονα μέσα στις σχολικές αίθουσες δεν είναι μόνο «τι αλλάζει», αλλά «τι χάνεται».
Η είσοδος των ψηφιακών εργαλείων παρουσιάστηκε ως ένα μεγάλο βήμα εκσυγχρονισμού. Και πράγματι, η τεχνολογία μπορεί να προσφέρει σημαντικές δυνατότητες. Όμως, στην πράξη, το ψηφιακό τοπίο μετατράπηκε σε ένα πυκνό πλέγμα υποχρεώσεων: πλατφόρμες που πρέπει να ενημερώνονται, δεδομένα που πρέπει να καταχωρίζονται, αναφορές που πρέπει να αποστέλλονται. Το σχολείο άρχισε να μοιάζει όλο και περισσότερο με διοικητική μονάδα παραγωγής στοιχείων.
Μαζί με αυτό, πολλαπλασιάστηκαν και οι λεγόμενες «δράσεις». Προγράμματα, θεματικές εβδομάδες, projects, καινοτόμες πρωτοβουλίες. Κάποια με θετικό πρόσημο στη σύλληψή τους. Όμως, όταν προστίθενται το ένα πάνω στο άλλο, χωρίς να αφαιρείται κάτι από το ήδη φορτωμένο πρόγραμμα, δημιουργούν μια αίσθηση αποσπασματικότητας. Η διδασκαλία διακόπτεται, το αναλυτικό πρόγραμμα διαστέλλεται και ο εκπαιδευτικός καλείται να «χωρέσει τα πάντα».
Παράλληλα, η πίεση για αξιολόγηση γίνεται ολοένα και πιο έντονη. Αξιολόγηση σχολικών μονάδων, εκπαιδευτικών, διαδικασιών. Στην αρχή, παρουσιάστηκε ως εργαλείο βελτίωσης. Στην πράξη, όμως, αποτελεί ένα σύστημα ελέγχου, όπου η παιδαγωγική αυτονομία περιορίζεται και η επαγγελματική ανασφάλεια ενισχύεται.
Το κλίμα επιβαρύνεται ακόμη περισσότερο από τις αυξανόμενες πειθαρχικές διαδικασίες και τις καθαιρέσεις στελεχών εκπαίδευσης. Υποθέσεις που, ανεξαρτήτως της ουσίας τους, αφήνουν ένα αποτύπωμα φόβου. Ένα μήνυμα ότι τα όρια της δράσης είναι στενά, ότι οι αποκλίσεις μπορεί να έχουν συνέπειες. Και έτσι, σταδιακά, διαμορφώνεται ένα περιβάλλον όπου η πρωτοβουλία υποχωρεί και η συμμόρφωση προβάλλεται ως ασφαλέστερη επιλογή.
Σε αυτό το ήδη πιεστικό πλαίσιο, έρχεται να προστεθεί μια ακόμη, πιο βαθιά μεταβολή: η αναδιαμόρφωση των εσωτερικών ισορροπιών μέσα στο σχολείο. Η ενίσχυση του ρόλου των διευθυντών και, ταυτόχρονα, η σταδιακή απομείωση του συλλόγου διδασκόντων ως συλλογικού οργάνου δεν είναι μια τεχνική λεπτομέρεια. Είναι μια αλλαγή με ισχυρό συμβολικό και ουσιαστικό φορτίο.
Ο σύλλογος διδασκόντων υπήρξε ιστορικά ο πυρήνας της παιδαγωγικής λειτουργίας του σχολείου. Ένας χώρος ανταλλαγής απόψεων, συλλογικών αποφάσεων, διαμόρφωσης κοινής στάσης απέναντι στα προβλήματα της τάξης και της σχολικής ζωής. Η αποδυνάμωσή του δεν σημαίνει απλώς λιγότερες συνεδριάσεις ή περιορισμένες αρμοδιότητες. Σημαίνει συρρίκνωση της συλλογικότητας.
Αντίθετα, η ενίσχυση των διευθυντών –με περισσότερες αρμοδιότητες, ευθύνες και ρόλο αξιολογητή– μετατοπίζει το σχολείο προς ένα πιο ιεραρχικό μοντέλο λειτουργίας. Ένα μοντέλο όπου οι αποφάσεις συγκεντρώνονται, οι σχέσεις αναδιατάσσονται και η καθημερινότητα αποκτά πιο έντονα διοικητικά χαρακτηριστικά.
Αυτό το νέο σχολικό κλίμα επηρεάζει βαθιά τις ανθρώπινες σχέσεις μέσα στη σχολική μονάδα. Εκεί που υπήρχε συναδελφικότητα, εισάγεται η επιφύλαξη. Εκεί που υπήρχε συλλογική ευθύνη, ενισχύεται η ατομική λογοδοσία. Και μαζί με αυτά, διαβρώνεται κάτι πολύτιμο: η αίσθηση του «μαζί».
Όλα αυτά μαζί δεν αποτελούν απλώς μια σειρά αλλαγών. Συνιστούν μια μετατόπιση στο ίδιο το «DNA» της σχολικής εκπαίδευσης.
Το σχολείο από χώρος παιδαγωγικής σχέσης και ελευθερίας έκφρασης τείνει να μετατραπεί σε χώρο διαχείρισης υποχρεώσεων, τήρησης διαδικασιών και αποτύπωσης δεδομένων. Ο εκπαιδευτικός από δημιουργός της μαθησιακής εμπειρίας μετακινείται σταδιακά προς έναν ρόλο διαχειριστή, εκτελεστή, επιτηρούμενου.
Και αυτή η μετατόπιση έχει συνέπειες.
Πρώτα απ’ όλα, επηρεάζει το ίδιο το σώμα των εκπαιδευτικών. Η επαγγελματική εξουθένωση δεν είναι πια μια μεμονωμένη εμπειρία. Είναι μια συλλογική συνθήκη. Η αίσθηση ότι «δεν προλαβαίνω», ότι «όλο κάτι ζητείται», ότι «πάντα είμαι πίσω» γίνεται κυρίαρχη. Η χαρά της διδασκαλίας υποχωρεί μπροστά στην πίεση της διαχείρισης.
Ταυτόχρονα, αλλοιώνονται βασικές αρχές της εκπαίδευσης. Η συνεργασία αντικαθίσταται από τον ανταγωνισμό. Η εμπιστοσύνη από τον έλεγχο. Η ουσιαστική μάθηση από την τυποποιημένη αποτύπωση αποτελεσμάτων. Η τάξη, που θα έπρεπε να είναι χώρος διαλόγου και ανακάλυψης, κινδυνεύει να περιοριστεί σε έναν χώρο εκτέλεσης στόχων.
Και όμως, μέσα σε αυτή τη δύσκολη συνθήκη, οι εκπαιδευτικοί συνεχίζουν. Συνεχίζουν να βρίσκουν τρόπους να διδάσκουν, να εμπνέουν, να στηρίζουν. Συνεχίζουν να δημιουργούν μικρές «νησίδες» ουσιαστικής μάθησης μέσα σε ένα περιβάλλον πίεσης.
Αυτό, όμως, δεν μπορεί να αποτελεί μόνιμη λύση.
Η εκπαίδευση δεν είναι ένας μηχανισμός που λειτουργεί μόνο με ρυθμίσεις και δείκτες. Είναι μια ζωντανή διαδικασία, που στηρίζεται σε ανθρώπους. Και αυτοί οι άνθρωποι χρειάζονται χώρο, χρόνο και εμπιστοσύνη για να κάνουν τη δουλειά τους.
Όλες οι σημαντικές και έκτακτες ειδήσεις σήμερα
Τα ΠΑΝΩ ΚΑΤΩ στο Voucher ΔΥΠΑ: Ανοίγει ξανά αύριο η επιλογή - Που έχει θέσεις
Αλλαγή νόμου: ΝΕΑ εξ αποστάσεως Πιστοποίηση Η/Υ για Προσλήψεις Εκπαιδευτικών
