Η ανακήρυξη της 9ης Φεβρουαρίου ως Παγκόσμιας Ημέρας Ελληνικής Γλώσσας από την UNESCO (43η Γενική Διάσκεψη, Σαμαρκάνδη, Νοέμβριος 2025) προσφέρει μια θεσμική αφορμή τιμής. Όμως, αν μείνουμε σε αυτό, χάνουμε το ουσιώδες. Γιατί το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν η ελληνική γλώσσα αναγνωρίζεται διεθνώς, αλλά πώς χρησιμοποιείται και πώς διδάσκεται στο εσωτερικό της χώρας που τη γέννησε.
Η ελληνική γλώσσα δεν κινδυνεύει ως ιστορικό ή γλωσσολογικό φαινόμενο. Κινδυνεύει ως εργαλείο σκέψης και δημοκρατικής συμμετοχής. Και αυτό δεν είναι πολιτισμικό ζήτημα· είναι βαθιά πολιτικό.
Στο σχολείο, η γλώσσα αντιμετωπίζεται συχνά ως τεχνική δεξιότητα: «σωστή» σύνταξη, αποδεκτό λεξιλόγιο, τυποποιημένες απαντήσεις. Η σκέψη, όμως, απουσιάζει. Ο μαθητής μαθαίνει να αναπαράγει λόγο, όχι να τον παράγει. Μαθαίνει να συμμορφώνεται σε σχήματα, όχι να επιχειρηματολογεί. Και ένας πολίτης που δεν έχει μάθει να επιχειρηματολογεί, είναι ένας πολίτης εύκολα διαχειρίσιμος.
Η γλωσσική φτώχεια δεν είναι απλώς ζήτημα περιορισμένου λεξιλογίου. Είναι αδυναμία κατανόησης σύνθετων εννοιών, αδυναμία διάκρισης επιχειρημάτων, αδυναμία ερμηνείας δημόσιου λόγου. Είναι το έδαφος πάνω στο οποίο ευδοκιμεί ο συνθηματικός λόγος, η παραπληροφόρηση, η πολιτική χειραγώγηση.
Όταν ο μαθητής δεν έχει διδαχθεί να ξεχωρίζει τη σημασία από την εντύπωση, τη θέση από το σύνθημα, τον λόγο από τον θόρυβο, τότε η δημοκρατία αποδυναμώνεται ήδη από το σχολικό θρανίο. Η γλωσσική εκπαίδευση δεν είναι ουδέτερη. Ή καλλιεργεί ενεργούς πολίτες ή παράγει παθητικούς αποδέκτες λόγου.
Κι όμως, το εκπαιδευτικό σύστημα συχνά επιλέγει την εύκολη οδό: λιγότερες απαιτήσεις, απλούστευση της σκέψης, αποφυγή της γλωσσικής και νοητικής δυσκολίας. Στο όνομα της «προσβασιμότητας», εγκαταλείπεται η ουσία της παιδείας. Αλλά χωρίς απαιτήσεις δεν υπάρχει παιδεία. Υπάρχει μόνο εκπαίδευση χαμηλών προσδοκιών.
Ο φιλόλογος, μέσα σε αυτό το πλαίσιο, δεν μπορεί να λειτουργεί ως ουδέτερος εκτελεστής αναλυτικών προγραμμάτων. Οφείλει να παίρνει θέση. Γιατί η διδασκαλία της γλώσσας είναι πράξη πολιτική με την ουσιαστική έννοια του όρου: αφορά το ποιος έχει λόγο, ποιος μπορεί να τον διατυπώσει και ποιος μπορεί να τον ελέγξει.
Η Παγκόσμια Ημέρα Ελληνικής Γλώσσας δεν πρέπει να μας καθησυχάζει με πανηγυρικές διαπιστώσεις περί «διαχρονικότητας». Πρέπει να μας ανησυχεί. Γιατί μια γλώσσα που δεν καλλιεργείται ως εργαλείο σκέψης, γίνεται απλώς όχημα εντυπώσεων. Και μια κοινωνία που συνηθίζει να λειτουργεί με εντυπώσεις, παύει να λειτουργεί δημοκρατικά.
Ο Σολωμός το είχε διατυπώσει με πολιτική οξυδέρκεια:
«Το έθνος πρέπει να μάθει να θεωρεί εθνικό ό,τι είναι αληθινό».
Η αλήθεια είναι απλή και άβολη:
χωρίς ουσιαστική γλωσσική παιδεία, δεν υπάρχει ουσιαστική δημοκρατία.
*Φιλόλογος – Συγγραφέας
Πανελλήνιες & IB
Όλες οι σημαντικές και έκτακτες ειδήσεις σήμερα
Ιδιωτικά σχολεία: Γείτονας, Ιόνιος και Εράσμειος σε επαφές με μεγάλα funds
Έρχονται πρόστιμα μέχρι και 1.000 ευρώ σε χιλιάδες κατόχους οχημάτων
Voucher 750 ευρώ σε εργαζόμενους του ιδιωτικού τομέα - Ανοίγουν οι αιτήσεις
