Χρήστος Κάτσικας Το σχολείο δεν είναι απλώς ένας μηχανισμός μετάδοσης γνώσεων. Είναι ένας χώρος ζωής. Ένας μικρός κοινωνικός οργανισμός που αναπνέει μέσα από τις σχέσεις, τη συνεργασία, τη συλλογικότητα. Εκεί όπου ο εκπαιδευτικός δεν είναι εκτελεστής εντολών, αλλά φορέας παιδαγωγικού νοήματος. Και ο διευθυντής δεν καλείται να είναι επιτηρητής, αλλά εμψυχωτής· συντονιστής μιας πορείας.
Όταν όμως η ηγεσία μεταλλάσσεται σε μικροεξουσία, το σχολείο παύει να είναι κοινότητα και γίνεται πεδίο ελέγχου. Η πόρτα του γραφείου του διευθυντή κλείνει – όχι κυριολεκτικά, αλλά συμβολικά. Και στη θέση του διαλόγου υψώνεται ένας αόρατος τοίχος φόβου.
Η τοξικότητα που δεν φωνάζει
Η κακοποιητική διοίκηση δεν εκδηλώνεται πάντα με κραυγές. Συχνότερα είναι σιωπηλή, διαβρωτική, επίμονη. Κρύβεται στην ειρωνεία, στην απαξιωτική παρατήρηση, στο βλέμμα που «μετρά», στην επιλεκτική εφαρμογή κανόνων. Στη διαρκή υπενθύμιση ότι η εξουσία είναι μονοπώλιο.
Διαχέεται στα διαλείμματα, στους συλλόγους διδασκόντων, ακόμη και στις παύσεις της συζήτησης. Δημιουργεί ένα περιβάλλον όπου οι εκπαιδευτικοί παύουν να μοιράζονται ιδέες, να πειραματίζονται, να εκτίθενται δημιουργικά. Γιατί σε ένα τοξικό σχολείο, η πρωτοβουλία μοιάζει επικίνδυνη και η σιωπή ασφαλέστερη.
Έτσι, ο φόβος γίνεται άγραφος κανονισμός λειτουργίας.
Όταν η διοίκηση εξαντλεί τον άνθρωπο
Η επαγγελματική εξουθένωση των εκπαιδευτικών δεν γεννιέται μόνο από την ύλη, τις ελλείψεις, τη γραφειοκρατία. Πολύ συχνά γεννιέται από τη σχέση με τη διοίκηση. Από εκείνον που θεσμικά όφειλε να στηρίζει, αλλά στην πράξη αποδομεί.
Ο εκπαιδευτικός που ζει καθημερινά σε ένα τέτοιο περιβάλλον νιώθει σταδιακά απογυμνωμένος από την παιδαγωγική του ταυτότητα. Αρχίζει να αμφισβητεί τον εαυτό του. Να κουβαλά στο σώμα του το άγχος: πονοκεφάλους, εξάντληση, αϋπνία. Όχι ως απλά σωματικά συμπτώματα, αλλά ως σήματα ενός βαθύτερου τραύματος: της απώλειας νοήματος.
Το πιο άδικο σημείο βρίσκεται εδώ: όταν ικανοί, αφοσιωμένοι εκπαιδευτικοί φεύγουν – όχι γιατί δεν αντέχουν τα παιδιά, αλλά γιατί δεν αντέχουν τον άνθρωπο που θα έπρεπε να τους προστατεύει.
Η κακοποιητική διοίκηση ως mobbing
Η συμπεριφορά αυτή δεν είναι «ιδιοτροπία χαρακτήρα». Συνδέεται ευθέως με το φαινόμενο της ψυχολογικής παρενόχλησης στον χώρο εργασίας. Το mobbing στην εκπαίδευση δεν αφήνει ορατά σημάδια, αλλά πλήττει καίρια την ικανότητα του εκπαιδευτικού να επιτελέσει το έργο του.
Ο διαρκώς φοβισμένος εκπαιδευτικός δεν μπορεί να εμπνεύσει. Δεν μπορεί να καινοτομήσει. Δεν μπορεί να είναι παρών με πληρότητα στην τάξη. Η εξουθένωση εδώ δεν είναι ατομική αδυναμία· είναι προϊόν συστηματικής πίεσης.
Η σιωπή των συλλόγων και το θεσμικό κενό
Το ερώτημα επανέρχεται βασανιστικά: πώς φτάνει ένας διευθυντής να λειτουργεί έτσι – και πώς παραμένει στη θέση του;
Η απάντηση είναι θεσμικά σύνθετη και ανθρώπινα επώδυνη. Οι καταγγελίες συνοδεύονται από φόβο αντιποίνων. Οι μαρτυρίες σπανίζουν, γιατί το κόστος της έκθεσης είναι μεγάλο. Οι συνδικαλιστικοί μηχανισμοί συχνά αδυνατούν να κινηθούν χωρίς «αποδείξεις» που δύσκολα καταγράφονται σε χαρτί.
Κι έτσι, ο φαύλος κύκλος συνεχίζεται. Όλοι γνωρίζουν, λίγοι μιλούν. Η συλλογικότητα υποχωρεί και αντικαθίσταται από μια κουλτούρα σιωπής. Όχι επειδή οι εκπαιδευτικοί δεν νοιάζονται, αλλά επειδή προσπαθούν απλώς να αντέξουν.
«Έμαθα να μιλάω χαμηλόφωνα»
«Στον πρώτο σύλλογο διδασκόντων τόλμησα να διαφωνήσω για τον τρόπο κατανομής των ωρών. Ο διευθυντής χαμογέλασε ειρωνικά και είπε: “Εδώ αποφασίζω εγώ”. Από τότε, κάθε φορά που σήκωνα το χέρι, ένιωθα πως εκτίθεμαι. Σήμερα μιλάω μόνο όταν πρέπει. Όχι γιατί δεν έχω άποψη – αλλά γιατί έμαθα ότι η άποψη έχει κόστος.» (Φιλόλογος XK στην Αθήνα, 12 χρόνια υπηρεσίας)
Η κακοποίηση εδώ δεν είναι κραυγή. Είναι εκπαίδευση στη σιωπή.
«Ζούσα με τον φόβο ενός email»
«Κάθε βράδυ άνοιγα το email με άγχος. Ήξερα ότι μπορεί να υπάρχει “παρατήρηση”. Πάντα γραπτή, πάντα ψυχρή, πάντα με υπονοούμενα για πειθαρχικές συνέπειες. Δεν φώναζε ποτέ. Αυτό ήταν το χειρότερο. Η απειλή ήταν μόνιμη, αιωρούμενη.» (Αναπληρώτρια E.N., ΕΠΑΛ)
Η ψυχολογική πίεση εδώ είναι διαρκής και αόρατη. Δεν χρειάζεται ένταση· αρκεί η αβεβαιότητα.
«Δεν άντεχα άλλο – όχι το σχολείο, τον διευθυντή»
«Αγαπώ τη δουλειά μου. Αγαπώ τα παιδιά. Αλλά κάθε πρωί ένιωθα κόμπο στο στομάχι. Όχι για την τάξη. Για το αν θα μου μιλήσει απαξιωτικά, αν θα με “καλέσει στο γραφείο”, αν θα αφήσει πάλι υπονοούμενα. Έφτασα να ζητήσω μετάθεση για να σωθώ ψυχικά.» (Καθηγήτρια Λυκείου στην Αθήνα)
Αυτή είναι ίσως η πιο σκληρή μαρτυρία: όταν το σχολείο δεν κουράζει – πληγώνει.
Η παιδαγωγική σχέση σε ασφυξία
Όταν ο εκπαιδευτικός μπαίνει στην τάξη πληγωμένος, αγχωμένος, εξαντλημένος, η παιδαγωγική σχέση δεν μπορεί να είναι αυθεντική. Τα παιδιά διαισθάνονται τη φόρτιση. Καταλαβαίνουν περισσότερα απ’ όσα νομίζουμε.
Ένα σχολείο που πονά εκ των έσω δεν μπορεί να διδάξει δημοκρατία, ενσυναίσθηση, σεβασμό. Γιατί το πρότυπο εξουσίας μεταδίδεται έμπρακτα. Αν η διοίκηση είναι αυταρχική, το μήνυμα είναι σαφές: η δύναμη δικαιούται να πληγώνει. Αν όμως είναι ανθρώπινη, δίκαιη και ανοιχτή, τότε το σχολείο γίνεται χώρος ελευθερίας και εμπιστοσύνης.
Κάθε τοξικός διευθυντής αφήνει πίσω του ένα σχολείο κουρασμένο, με σπασμένα φτερά.
Όλες οι σημαντικές και έκτακτες ειδήσεις σήμερα
Voucher 750 ευρώ σε εργαζόμενους του ιδιωτικού τομέα - Ανοίγουν οι αιτήσεις
