Επιμονή
Η επιμονή είναι βασικό συστατικό της αποτελεσματικότητας. Οι άνθρωποι που δεν εγκαταλείπουν εύκολα μια προσπάθεια μπορούν να παραμείνουν συγκεντρωμένοι στον στόχο τους ακόμη και όταν η λύση δεν είναι άμεσα ορατή.
Αναλύουν το πρόβλημα, οργανώνουν τα βήματά τους και αναζητούν διαφορετικές στρατηγικές. Αν διαπιστώσουν ότι μία προσέγγιση δεν λειτουργεί, δεν θεωρούν την αποτυχία τελικό αποτέλεσμα. Δοκιμάζουν μια διαφορετική μέθοδο.
Αντίθετα, πολλά παιδιά απογοητεύονται όταν δεν βρίσκουν γρήγορα την απάντηση. Μπορεί να θεωρήσουν ένα πρόβλημα υπερβολικά δύσκολο ή να δώσουν μια τυχαία απάντηση απλώς για να τελειώσουν.
Χρειάζεται λοιπόν να μάθουν ότι η επιμονή, η οργάνωση και η συστηματική προσπάθεια είναι δεξιότητες που αναπτύσσονται και μπορούν να οδηγήσουν σε σημαντική πρόοδο.
Έλεγχος της παρορμητικότητας
Η ικανότητα να μην αντιδρούμε αμέσως σε κάθε ερέθισμα αποτελεί σημαντικό στοιχείο του αυτοελέγχου. Πριν δράσουν, οι αποτελεσματικοί άνθρωποι εξετάζουν τα δεδομένα, σκέφτονται τις επιλογές τους και προσπαθούν να προβλέψουν τις συνέπειες.
Τα παιδιά, από την άλλη πλευρά, συχνά απαντούν αυθόρμητα πριν ολοκληρωθεί μια ερώτηση ή χωρίς να έχουν εξετάσει όλα τα στοιχεία. Μπορεί επίσης να υιοθετήσουν μια άποψη χωρίς να έχουν αναζητήσει εναλλακτικές ή να έχουν σκεφτεί τι μπορεί να ακολουθήσει.
Η αναβολή της άμεσης αντίδρασης δεν είναι έμφυτη ικανότητα για όλους. Είναι μια δεξιότητα που καλλιεργείται μέσα από την καθημερινή εξάσκηση και το σχολείο μπορεί να παίξει καθοριστικό ρόλο σε αυτή τη διαδικασία.
Ακρόαση με κατανόηση και ενσυναίσθηση
Το να ακούμε πραγματικά έναν άνθρωπο σημαίνει πολύ περισσότερα από το να περιμένουμε απλώς τη σειρά μας για να μιλήσουμε.
Η ενεργητική ακρόαση προϋποθέτει να προσπαθούμε να καταλάβουμε τι πραγματικά θέλει να εκφράσει ο άλλος, να αντιλαμβανόμαστε τα συναισθήματά του και να εξετάζουμε την κατάσταση από τη δική του οπτική.
Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να συμφωνούμε με όσα ακούμε. Μπορούμε να διαφωνούμε, ακόμη και έντονα, αρκεί να έχουμε πρώτα κατανοήσει την άποψη του συνομιλητή μας.
Στο σχολικό περιβάλλον, η δεξιότητα αυτή είναι ιδιαίτερα σημαντική. Τα παιδιά χρειάζεται να μάθουν να μην διακόπτουν, να μην απορρίπτουν αμέσως μια διαφορετική ιδέα και να μην κοροϊδεύουν όσα εκφράζει ένας συμμαθητής τους.
Ευελιξία στη σκέψη
Η ευέλικτη σκέψη επιτρέπει στον άνθρωπο να αλλάζει οπτική όταν προκύπτουν νέα δεδομένα.
Οι ευέλικτοι άνθρωποι μπορούν να εξετάσουν ένα ζήτημα από διαφορετικές πλευρές, να συνδυάσουν πληροφορίες και να αποδεχθούν μια τεκμηριωμένη άποψη που διαφέρει από τη δική τους.
Μπορούν άλλοτε να βλέπουν τη συνολική εικόνα και άλλοτε να επικεντρώνονται στις λεπτομέρειες. Είναι σε θέση να διαχειρίζονται ακόμη και αντικρουόμενες πληροφορίες χωρίς να απορρίπτουν αυτόματα ό,τι δεν συμφωνεί με τις αρχικές τους πεποιθήσεις.
Στις σύγχρονες, πολυπολιτισμικές κοινωνίες η ευελιξία αυτή είναι πολύτιμη, καθώς βοηθά τον άνθρωπο να κατανοεί καλύτερα τις διαφορετικές οπτικές και να αποφεύγει τον απόλυτο τρόπο σκέψης.
Μεταγνώση
Μεταγνώση σημαίνει, με απλά λόγια, να μπορούμε να σκεφτόμαστε πάνω στον ίδιο τον τρόπο με τον οποίο σκεφτόμαστε.
Πρόκειται για την ικανότητα να γνωρίζουμε τι ξέρουμε αλλά και τι δεν γνωρίζουμε. Να σχεδιάζουμε τα βήματα που χρειάζονται για να λύσουμε ένα πρόβλημα, να αξιολογούμε την πορεία μας και να εξετάζουμε αν η στρατηγική που ακολουθούμε είναι αποτελεσματική.
Ένας μαθητής με ανεπτυγμένη μεταγνωστική ικανότητα δεν γνωρίζει μόνο την απάντηση. Μπορεί επίσης να εξηγήσει πώς έφτασε σε αυτήν.
Γι' αυτό ερωτήσεις όπως "Πώς το σκέφτηκες;", "Ποια βήματα ακολούθησες;" και "Γιατί επέλεξες αυτή τη λύση;" είναι ιδιαίτερα χρήσιμες στην εκπαιδευτική διαδικασία.
Ακρίβεια και προσοχή στη λεπτομέρεια
Η ποιότητα μιας εργασίας δεν εξαρτάται μόνο από το αν ολοκληρώθηκε, αλλά και από τη φροντίδα που δόθηκε σε αυτή.
Οι άνθρωποι που προσέχουν τις λεπτομέρειες ελέγχουν το τελικό αποτέλεσμα, εξετάζουν αν ακολούθησαν τις οδηγίες και διορθώνουν τα λάθη τους.
Αντίθετα, μια πρόχειρη εργασία συχνά δείχνει ότι έγινε απλώς για να ολοκληρωθεί η υποχρέωση. Η διαφορά ανάμεσα στο καλό και στο άρτιο αποτέλεσμα βρίσκεται πολλές φορές στη συνέπεια, στην ακρίβεια και στην προσωπική φροντίδα.
Αυτό είναι ένα ακόμη στοιχείο που χρειάζεται να καλλιεργείται από μικρή ηλικία.
Η ικανότητα να θέτουμε ερωτήματα
Η σωστή ερώτηση μπορεί να είναι εξίσου σημαντική με την απάντηση.
Οι άνθρωποι που σκέφτονται κριτικά δεν αποδέχονται απλώς μια πληροφορία. Ρωτούν: "Πώς το γνωρίζουμε;", "Ποιες αποδείξεις υπάρχουν;", "Πόσο αξιόπιστη είναι η πηγή;", "Υπάρχει διαφορετικός τρόπος να δούμε το θέμα;" και "Τι θα συνέβαινε αν άλλαζε ένα από τα δεδομένα;".
Η εκπαίδευση συχνά δίνει μεγαλύτερη έμφαση στην απομνημόνευση απαντήσεων παρά στη διατύπωση ουσιαστικών ερωτήσεων.
Ωστόσο, η ικανότητα να θέτει κάποιος τις κατάλληλες ερωτήσεις αποτελεί βασικό εργαλείο τόσο για την επίλυση προβλημάτων όσο και για την ανάπτυξη της δημιουργικής και κριτικής σκέψης.
Αξιοποίηση της προηγούμενης γνώσης σε νέες καταστάσεις
Κάθε νέα γνώση μπορεί να συνδεθεί με κάτι που έχουμε ήδη μάθει ή βιώσει.
Όταν ένας άνθρωπος αντιμετωπίζει ένα καινούργιο πρόβλημα, συχνά αναζητά στη μνήμη του παρόμοιες περιπτώσεις και προσπαθεί να μεταφέρει μια προηγούμενη στρατηγική στη νέα κατάσταση.
Πολλοί μαθητές, όμως, αντιμετωπίζουν κάθε άσκηση σαν να είναι κάτι εντελώς πρωτόγνωρο, ακόμη και όταν έχουν συναντήσει παρόμοιο ζήτημα στο παρελθόν.
Στόχος της εκπαίδευσης θα πρέπει να είναι να βοηθά τα παιδιά να συνδέουν όσα ήδη γνωρίζουν με όσα καλούνται να μάθουν. Έτσι η γνώση δεν παραμένει απομονωμένη, αλλά μετατρέπεται σε εργαλείο για την αντιμετώπιση νέων προκλήσεων.
Σαφήνεια και ακρίβεια στη σκέψη και στην έκφραση
Η γλώσσα και η σκέψη συνδέονται στενά. Όσο πιο πλούσιο και ακριβές είναι το λεξιλόγιο ενός ανθρώπου, τόσο περισσότερες δυνατότητες έχει να περιγράψει με σαφήνεια αυτό που σκέφτεται.
Η ακριβής έκφραση βοηθά επίσης στην κριτική σκέψη και στην αποτελεσματική επικοινωνία.
Συχνά οι μαθητές χρησιμοποιούν γενικές λέξεις όπως "κάτι", "πράγμα", "καλό" ή "περίεργο", ακόμη και όταν θα μπορούσαν να περιγράψουν μια κατάσταση με πολύ μεγαλύτερη ακρίβεια.
Η διεύρυνση του λεξιλογίου και η συνειδητή επιλογή των λέξεων μπορούν να ανοίξουν νέους δρόμους στη σκέψη και στην κατανόηση.
Συλλογή πληροφοριών μέσω όλων των αισθήσεων
Η μάθηση δεν πραγματοποιείται μόνο μέσα από την ανάγνωση ή την ακρόαση. Οι αισθήσεις αποτελούν σημαντικές πύλες μέσα από τις οποίες συλλέγουμε πληροφορίες για τον κόσμο.
Για να γνωρίσουμε πραγματικά ένα αντικείμενο ή μια δραστηριότητα, συχνά χρειάζεται να τη βιώσουμε. Να παρατηρήσουμε, να αγγίξουμε, να ακούσουμε, να μυρίσουμε, να πειραματιστούμε και να δημιουργήσουμε.
Η δημιουργία νοερών εικόνων, τα πειράματα, τα μοντέλα, οι κατασκευές, τα παιχνίδια ρόλων και η καλλιτεχνική έκφραση μπορούν να κάνουν τη μάθηση πιο ενεργητική.
Όταν οι μαθητές συμμετέχουν οι ίδιοι στη διαδικασία αντί να παραμένουν απλοί θεατές, αξιοποιούν πολύ μεγαλύτερο μέρος των δυνατοτήτων τους.
Δημιουργικότητα, φαντασία και καινοτομία
Η δημιουργικότητα δεν αφορά μόνο τους καλλιτέχνες. Είναι η ικανότητα να αναζητούμε νέες ιδέες, διαφορετικές λύσεις και πρωτότυπους τρόπους προσέγγισης ενός προβλήματος.
Οι δημιουργικοί άνθρωποι δεν θεωρούν δεδομένο ότι υπάρχει ένας και μοναδικός τρόπος για να γίνει κάτι. Πειραματίζονται, εξετάζουν διαφορετικά σενάρια, αποδέχονται την κριτική και χρησιμοποιούν την ανατροφοδότηση για να βελτιώνονται.
Πολλά παιδιά, ωστόσο, πιστεύουν ότι "δεν το έχουν" με τη ζωγραφική, τη μουσική, τη γραφή ή την εύρεση νέων ιδεών. Η δημιουργικότητα όμως μπορεί να εξασκηθεί και να ενισχυθεί.
Μια απλή άσκηση είναι να ζητήσουμε από τους μαθητές να βρουν όσο το δυνατόν περισσότερες διαφορετικές χρήσεις για ένα καθημερινό αντικείμενο. Το ζητούμενο δεν είναι η μία σωστή απάντηση, αλλά η παραγωγή όσο το δυνατόν περισσότερων ιδεών.
Θαυμασμός και δέος
Η μάθηση δεν χρειάζεται να βασίζεται μόνο στην υποχρέωση. Ο ενθουσιασμός και η περιέργεια μπορούν να αποτελέσουν ισχυρά κίνητρα.
Ένας άνθρωπος που διατηρεί την ικανότητα να θαυμάζει και να εκπλήσσεται παραμένει ανοιχτός στο καινούργιο. Μπορεί να γοητευτεί από ένα φυσικό φαινόμενο, ένα έργο τέχνης, ένα μαθηματικό μοτίβο ή έναν ασυνήθιστο επιστημονικό μηχανισμό.
Αυτό ακριβώς θα πρέπει να ενθαρρύνει και το σχολείο: παιδιά που θέλουν να εξερευνούν, να ρωτούν, να ανακαλύπτουν και να ενθουσιάζονται με τη γνώση.
Η περιέργεια μπορεί να γίνει η αφετηρία ενός διαρκούς ταξιδιού μάθησης.
Ανάληψη ρίσκου με υπευθυνότητα
Η πρόοδος απαιτεί συχνά να δοκιμάζουμε πράγματα που δεν γνωρίζουμε αν θα πετύχουν.
Αυτό όμως δεν σημαίνει απερίσκεπτη συμπεριφορά. Το δημιουργικό ρίσκο είναι υπολογισμένο. Βασίζεται στη γνώση, στην εμπειρία, στην αξιολόγηση των πιθανών συνεπειών και στην κατανόηση των ορίων.
Πολλά παιδιά αποφεύγουν να προσπαθήσουν επειδή φοβούνται την αποτυχία ή την κριτική. Προτιμούν μια έτοιμη απάντηση από την αβεβαιότητα μιας προσπάθειας.
Το σχολείο μπορεί να δημιουργήσει ένα περιβάλλον όπου το λάθος δεν θεωρείται ντροπή, αλλά μέρος της διαδικασίας μάθησης. Έτσι οι μαθητές μπορούν να δοκιμάζουν, να αποτυγχάνουν, να αναθεωρούν και να συνεχίζουν.
Χιούμορ
Το χιούμορ αποτελεί ένα ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της ανθρώπινης επικοινωνίας και μπορεί να επηρεάσει θετικά τον τρόπο με τον οποίο προσεγγίζουμε καταστάσεις.
Οι άνθρωποι με αίσθηση του χιούμορ μπορούν συχνά να βλέπουν ένα ζήτημα από μια διαφορετική οπτική, να αναγνωρίζουν το παράδοξο και να προσεγγίζουν την πραγματικότητα με μεγαλύτερη δημιουργικότητα.
Υπάρχει όμως σημαντική διαφορά ανάμεσα στο χιούμορ και στην κοροϊδία. Το να γελάμε με τους άλλους ή εις βάρος τους δεν αποτελεί ένδειξη ουσιαστικού χιούμορ.
Αντίθετα, η ικανότητα να γελάμε ακόμη και με τον εαυτό μας, χωρίς να πληγώνουμε τους άλλους, μπορεί να συμβάλει σε πιο υγιείς σχέσεις και σε μια πιο ανοιχτή προσέγγιση της ζωής.
Αλληλεξάρτηση και συνεργασία
Ο άνθρωπος είναι κοινωνικό ον και η συνεργασία αποτελεί απαραίτητο στοιχείο της ζωής του.
Μέσα στις ομάδες μπορούμε να ανταλλάσσουμε ιδέες, να αλληλοϋποστηριζόμαστε και να πετυχαίνουμε στόχους που θα ήταν δυσκολότερο να επιτύχουμε μόνοι.
Η ομαδική εργασία, ωστόσο, δεν είναι αυτονόητη δεξιότητα. Κάποιοι μαθητές δυσκολεύονται να συνεργαστούν, άλλοι θέλουν να επιβάλλουν τη γνώμη τους και άλλοι αφήνουν την ευθύνη στους υπόλοιπους.
Η πραγματική συνεργασία απαιτεί να ακούμε, να δεχόμαστε ανατροφοδότηση, να αξιολογούμε τις ιδέες μας και να είμαστε πρόθυμοι να εξετάσουμε την πρόταση κάποιου άλλου.
Ενσυναίσθηση, συναίνεση, αλληλοβοήθεια, ηγεσία, ενθάρρυνση και αλτρουισμός αποτελούν σημαντικά στοιχεία ενός ανθρώπου που μπορεί να λειτουργεί αποτελεσματικά μέσα σε μια ομάδα.
Δίψα για μάθηση
Η τελευταία, αλλά ίσως και μία από τις σημαντικότερες συνήθειες, είναι η διαρκής επιθυμία για γνώση.
Οι άνθρωποι που παραμένουν ανοιχτοί στη μάθηση αναζητούν συνεχώς καλύτερους τρόπους να εξελιχθούν. Δεν αντιμετωπίζουν κάθε πρόβλημα ως εμπόδιο, αλλά ως πιθανή ευκαιρία να αποκτήσουν μια νέα εμπειρία.
Ωστόσο, πολλές φορές προτιμούμε να αισθανόμαστε ότι γνωρίζουμε παρά να βρισκόμαστε στη διαδικασία της μάθησης. Η αβεβαιότητα μπορεί να προκαλεί φόβο, ενώ η βεβαιότητα προσφέρει ασφάλεια.
Από μικρή ηλικία, η εκπαίδευση συχνά οδηγεί τα παιδιά στην αναζήτηση της "σωστής απάντησης", αντί να τα ενθαρρύνει να εξερευνούν εναλλακτικές λύσεις και να κάνουν ερωτήσεις.
Το ζητούμενο είναι να δημιουργήσουμε ανθρώπους που δεν φοβούνται να πουν "δεν γνωρίζω". Γιατί η αναγνώριση της άγνοιας δεν αποτελεί αδυναμία. Είναι το σημείο από το οποίο μπορεί να ξεκινήσει η πραγματική μάθηση.
Οι 16 αυτές συνήθειες δεν αποτελούν απλώς σχολικές δεξιότητες. Είναι τρόποι σκέψης που μπορούν να συνοδεύουν τον άνθρωπο σε ολόκληρη τη ζωή του. Η καλλιέργειά τους μπορεί να βοηθήσει τα παιδιά να γίνουν πιο ανεξάρτητα, δημιουργικά, συνεργατικά και ικανά να αντιμετωπίζουν έναν κόσμο που αλλάζει διαρκώς.
